लागूऔषध रोकथाम गर्ने संस्था धनुषामा के गर्छ
मधेशका लागूऔषध प्रयोगकर्तामध्ये १४.८ प्रतिशत २० वर्षमुनिका छन्, राष्ट्रिय औसत ७.४ प्रतिशत मात्र। त्यही एउटा अंकले धनुषामा रोकथामको ढाँचा फेरिदिन्छ — र स्थानीय संस्थाले इमान्दारीपूर्वक के वाचा गर्न सक्छ, के सक्दैन भन्ने पनि।
In this article (7)
धनुषामा लागूऔषध रोकथाम गर्ने संस्थाले गर्न सक्ने काम व्यवहारमा तीनवटा हो — सानै उमेरका किशोरलाई नियमित, रमाइलो र वयस्कको निगरानी भएको ठाउँ दिने; अभिभावक, शिक्षक र वडाका मानिसलाई सुरुका लक्षण चिन्न सिकाउने; र शंका लागेपछि कहाँ जाने भन्ने बाटो देखाइदिने। उपचार, डिटक्स र पुनर्स्थापना चाहिँ गर्न सक्दैन; त्यो अनुमतिप्राप्त उपचार केन्द्र र स्वास्थ्य संस्थाको काम हो। गणेशमान चारनाथ, धनुषामा दर्ता भएको गैरसरकारी संस्था भएका नाताले हामी यो सीमा सुरुमै खुलाएर मात्र कुनै कार्यक्रम थाल्छौं।
मधेशमा दुर्व्यसन सानै उमेरमा सुरु हुन्छ
गृह मन्त्रालयको लागूऔषध प्रयोगकर्ता सर्वेक्षणलाई उद्धृत गर्दै माई रिपब्लिकाले प्रकाशित गरेको तथ्यांकअनुसार मधेश प्रदेशका लागूऔषध प्रयोगकर्तामध्ये १४.८ प्रतिशत २० वर्षमुनिका छन्। राष्ट्रिय औसत ७.४ प्रतिशत मात्र हो। देशभर १ लाख ३० हजार ४२४ प्रयोगकर्ता अनुमान गरिएको छ, जसमध्ये ७६.९ प्रतिशत ३० वर्षमुनिका र ९३.३ प्रतिशत पुरुष छन्।
यो एउटा अंकले कार्यक्रमको ढाँचा नै फेरिदिन्छ। काठमाडौं वा पोखरामा बनेका धेरै जनचेतना कार्यक्रम क्याम्पस पढ्ने उमेरलाई लक्षित हुन्छन्। मधेशमा त्यो ढिलो हुन्छ — यहाँ कक्षा ६ देखि १० सम्मकै उमेरमा पुग्नुपर्छ। त्यसैले हाम्रा कार्यक्रम विद्यालय र टोलको खेल मैदानमा केन्द्रित हुन्छन्, सभाहलमा होइन।
उही रिपोर्टले मधेशमा जोखिम बढाउने कारण पनि औंल्याएको छ: वैदेशिक रोजगारीका कारण घरमा पुरुष अभिभावक नहुनु, बेरोजगारी, विद्यालय छाड्ने दर, र बालबालिकाको रेखदेख गर्ने मान्छे नहुनु। चर्चामा आउने पदार्थहरू गाँजा, चरेस, कोडिनयुक्त खोकीको सिरप, नाइट्राजेपाम चक्की, बुप्रेनोर्फिन सुई र हेरोइन हुन्। यी मध्ये धेरैजसो औषधि पसलबाट पनि पुग्ने रहेछन् भन्ने कुरा अभिभावकले प्रायः थाहा पाएका हुँदैनन्।
लागूऔषध रोकथाम गर्ने संस्थाले वास्तवमा के गर्न सक्छ
१. एक दिनको र्याली होइन, हरेक हप्ताको खेल
दुर्व्यसनविरुद्धको र्याली वर्षमा एक दिन हुन्छ; किशोरको खाली दिउँसो ३६५ दिन हुन्छ। लागूऔषधमुक्त समाजका लागि युवा र्याली जस्ता कार्यक्रमको काम ध्यान तान्नु हो, समाधान दिनु होइन। काम गर्ने कुरा त्यसपछिको नियमितता हो — निश्चित वार, निश्चित मैदान, नाम टिपिने उपस्थिति, र एक–दुई जना वयस्क जो को आएन भन्ने थाहा पाउँछन्। युवा खेलकुद कार्यक्रमबाट हामीले सिकेको कुरा यही हो।
खेलले लत निको पार्दैन भन्ने पनि स्पष्ट भनिनुपर्छ। यसले दुईवटा कुरा मात्र गर्छ: दिउँसोको समय भरिदिन्छ, र साथीको घेरा फेरिदिन्छ। मधेशमा सुरुवात प्रायः साथीबाटै हुने भएकाले यी दुई सानो कुरा होइनन्।
२. वडास्तरीय युवा समूह
दस–बाह्र जनाको वडास्तरीय समूह बनाउनुको फाइदा यो हो कि सूचना माथिबाट होइन, छेउबाट जान्छ। समूहका सदस्यलाई हामी तीन कुरा सिकाउँछौं: कुन पदार्थ यहाँ सजिलै पाइन्छ, 'एकपटक मात्र' भन्ने प्रस्तावलाई अस्वीकार गर्ने तरिका, र कसैलाई समस्या छ भन्ने लागे कसलाई भन्ने। प्रहरीलाई नाम बुझाउने काम समूहको होइन — त्यो भयो भने समूह एकै हप्तामा भत्किन्छ।
३. परिवारसँगको कुराकानी
धनुषामा अभिभावकले हामीलाई सबैभन्दा बढी सोध्ने प्रश्न 'के गर्ने' भन्दा पहिले 'कसरी थाहा पाउने' हो। विद्यालय वा टोलको भेलामा आधा घण्टा लक्षणबारे कुरा गर्नु सायद हाम्रो सबैभन्दा सस्तो र सबैभन्दा उपयोगी कार्यक्रम हो।
४. रेफरल — बाटो देखाइदिने
कसैलाई समस्या छ भन्ने पक्का भएपछि संस्थाको काम सिफारिस गर्ने, फोन नम्बर दिने, र चाहिए परिवारसँगै स्वास्थ्य संस्थासम्म जाने हो। निर्णय परिवार र चिकित्सकले गर्ने हो।
के गर्न सक्दैन — यो सूची पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण
- उपचार र डिटक्स: यो चिकित्सकीय काम हो। दर्ता भएको समाजसेवी संस्थाले औषधि दिन, सुई छुटाउन वा 'सफा गराइदिने' वाचा गर्न पाउँदैन।
- पुनर्स्थापना केन्द्र: उपचार तथा पुनर्स्थापना केन्द्र सञ्चालन गर्न गृह मन्त्रालयको निर्देशिकाअनुसारको छुट्टै अनुमति र आबद्धता चाहिन्छ। हामीसँग त्यो छैन, र नभएको कुरा छ भन्नु हुँदैन।
- खर्च बेहोर्ने वाचा: नेपाल प्रहरीअन्तर्गतको आसरा सुधार केन्द्रले प्रकाशित गरेको दररेटअनुसार सुरुको चार महिनाको भर्नाबापत ७८ हजार र त्यसपछि महिनाको १७ हजार ५ सय रुपैयाँ लाग्छ, र न्यूनतम उपचार अवधि नै चार महिना हो। यो रकम स्थानीय संस्थाले नियमित रूपमा बेहोर्न सक्दैन।
- कानुनी कारबाही: पक्राउ, खानतलासी र मुद्दा प्रहरीको अधिकार क्षेत्र हो।
दुर्व्यसन लागेको शंका लागे के गर्ने
अभिभावकका लागि सबैभन्दा जोखिमपूर्ण दुई प्रतिक्रिया हुन् — केही नदेखेझैं गर्नु, र एकैपटक आरोप लगाएर कुटपिट गर्नु। दुवैले कुरा लुकाउने बानी बढाउँछ।
| कुन क्षेत्र | के हेर्ने |
|---|---|
| शारीरिक | आँखा रातो हुनु, निद्रा र खानपिनको ढाँचा बदलिनु, तौल घट्नु, लुगा वा सासबाट अपरिचित गन्ध आउनु, सफासुग्घरमा ध्यान नदिनु |
| व्यवहार | साथीको घेरा अचानक फेरिनु, फोन लुकाएर चलाउनु, लामो समय हराउनु, आँखामा आँखा नजुधाउनु |
| पैसा | घरबाट सानो रकम हराउनु, बारम्बार बहाना बनाएर पैसा माग्नु, सामान बेचिनु |
| विद्यालय | अनुपस्थिति बढ्नु, नतिजा ओरालो लाग्नु, मन पर्ने खेल वा काममा रुचि हराउनु |
| मनस्थिति | एक्लिनु, झर्कनु, उदास हुनु वा कारणबिना अति उत्साहित देखिनु |
एउटा लक्षणले मात्र केही प्रमाणित गर्दैन — किशोरावस्थामा यी कुरा आफैं पनि हुन्छन्। Partnership to End Addiction का अनुसार दुई हप्ताभन्दा बढी टिकेको परिवर्तनको गुच्छालाई चाहिँ गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ, र पहिलो कदम आरोप होइन, शान्त कुराकानी हो — हिँड्दै गर्दा वा सँगै काम गर्दै गर्दा, 'मलाई तिम्रो चिन्ता लाग्यो' भन्ने ढाँचामा।
- दुई हप्ता टिपोट गर्नुहोस् — कुन दिन, के देख्नुभयो। स्मृतिभन्दा कागज बलियो हुन्छ।
- घरमै एक जना — आमा, दिदी, काका — जससँग उसले बोल्छ, उसलाई पहिले कुरा गर्न लगाउनुहोस्।
- स्वास्थ्य पक्षमा शंका भए नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा सोध्नुहोस्। मानसिक तनाव वा आत्महत्याको सोच देखिए राष्ट्रिय स्वास्थ्य शिक्षा, सूचना तथा सञ्चार केन्द्रले चलाएको ११६६ हेल्पलाइन निःशुल्क र गोप्य छ।
- विद्यालयको कक्षा शिक्षकलाई जानकारी दिनुहोस्। अनुपस्थितिको विवरण उनीहरूसँग हुन्छ।
- कार्यक्रम वा सल्लाहका लागि स्थानीय संस्थासँग सम्पर्क गर्नुहोस्। नाम बाहिर जाँदैन।
प्रहरीको अभियान र संस्थाको काम कहाँ जोडिन्छ
मधेश प्रदेश प्रहरी कार्यालयले वैशाख १८, २०८३ देखि 'लागु औषध सेवनकर्ता खोजी तथा सुधार महाअभियान' सुरु गरेको छ। गोरखापत्रको समाचार अनुसार यो अभियानमा सीमा नाकामा ड्रग टेस्ट किटसहितका परीक्षण केन्द्र, पहिचान भएकालाई सचेतना सत्र, र खेलकुद, सीप तालिम तथा रोजगारीमार्फत पुनर्स्थापनाको योजना छ, र यसमा प्रदेश सरकार, स्थानीय तह र गैरसरकारी संस्थासँग समन्वय गर्ने उल्लेख छ।
यसमा संस्थाको ठाउँ स्पष्ट छ: पक्राउ र परीक्षण प्रहरीको, तर परीक्षणपछि त्यो केटोलाई हप्ताको कुन दिन कहाँ जाने भन्ने ठाउँ दिने काम समुदायको। त्यो ठाउँ नभए अभियान सूचीमै सीमित हुन्छ। यो संस्थाले चलाउने कार्यक्रमहरू मध्ये युवा र खेलसँग जोडिएका कार्यक्रमको उद्देश्य त्यही खाली ठाउँ भर्नु हो।
वडा, विद्यालय वा टोलले कार्यक्रम माग्ने तरिका
विद्यालयको प्रधानाध्यापक, वडा सचिव वा टोल समितिले सिधै सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ। हामीलाई चाहिने कुरा थोरै छ: ठाउँ (मैदान वा कक्षाकोठा), अनुमानित सहभागी संख्या, र स्थानीयबाट एक–दुई जना जो कार्यक्रम सकिएपछि पनि रहन्छन्। हामी मितिभन्दा पहिले वडा कार्यालयलाई जानकारी गराउँछौं। यो गैरसरकारी संस्थाको परिचय र दर्ता विवरण तथा हामी के गर्छौं, कहाँ गर्छौं भन्ने पूरा विवरण वेबसाइटमै छ; काम गर्नुअघि जाँच्न हामी अनुरोध नै गर्छौं।
बारम्बार सोधिने प्रश्न
मधेशमा युवा दुर्व्यसन कति गम्भीर छ?
सर्वेक्षणका आधारमा मधेशका प्रयोगकर्तामध्ये १४.८ प्रतिशत २० वर्षमुनिका छन्, राष्ट्रिय औसत ७.४ प्रतिशत। यो फरक नै यहाँ रोकथाम अझ सानो उमेरमा सुरु गर्नुपर्ने कारण हो।
संस्थाले उपचार वा पुनर्स्थापना गराइदिन्छ?
गराउँदैन। उपचार केन्द्र चलाउन छुट्टै अनुमति चाहिन्छ र खर्च पनि ठूलो हुन्छ। हामी रोकथाम, जनचेतना र सिफारिससम्म मात्र जान्छौं।
खेलकुद कार्यक्रमले साँच्चै फरक पार्छ?
खेल उपचार होइन। यसले दिउँसोको खाली समय भरिदिन्छ र साथीको घेरा फेरिदिन्छ। जोखिम घटाउने यी दुई कुरा हुन्, तर एक्लै पर्याप्त होइनन्।
छोराको व्यवहार बदलिएको छ, पहिले कसलाई भन्ने?
दुई हप्ता टिपोट गर्नुहोस्, घरमै उसले विश्वास गर्ने एक जनालाई कुरा गर्न लगाउनुहोस्, र स्वास्थ्यसम्बन्धी शंका भए नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा सोध्नुहोस्। मानसिक तनावका लागि ११६६ निःशुल्क छ।
यस्तो कार्यक्रममा सहयोग गर्न के चाहिन्छ?
कुनै शुल्क वा विशेष कागजात चाहिँदैन। हप्ताको केही घण्टा दिन सक्ने स्थानीय व्यक्ति चाहिन्छ। स्वयंसेवक बन्ने प्रक्रिया छुट्टै लेखमा खुलाइएको छ।
तपाईंको वडा वा विद्यालयमा किशोरका लागि नियमित खेल वा अभिभावक भेला सुरु गर्न चाहनुहुन्छ भने स्वयंसेवक टोलीमा नाम लेखाउनुहोस् वा सिधै सम्पर्क गर्नुहोस् — हप्ताको दुई घण्टा दिने एक जना स्थानीय मान्छे भेटिए मात्र कार्यक्रम एक वर्ष टिक्छ।
Leave a comment
Your email address will not be published. Required fields are marked *