धनुषाको गैरसरकारी संस्था: हामी के गर्छौं, कहाँ गर्छौं

धनुषामा दर्ता भएको एउटा गैरसरकारी संस्थाले तपाईंको वडामा के गर्न सक्छ भन्ने जवाफ छोटो छ: निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर, पिउने पानीको सुरक्षा, विद्यालय जाने बालबालिकालाई सहयोग, महिलाका लागि सीपमूलक तालिम, पशु स्वास्थ्य शिविर र वृक्षारोपण। श्रीजनशील नेपाल गणेशमान चारनाथ नगरपालिका–७, जनकपुर, धनुषामा आधारित यस्तै एउटा संस्था हो। यो लेख सामान्य परिचय होइन, हाम्रै कामको लेखाजोखा हो: हामी के गर्छौं, कहाँ गर्छौं, के गर्न सक्दैनौं, र तपाईंको टोल, वडा वा विद्यालयले कसरी सम्पर्क गर्ने।

नेपालमा संस्थाको संख्या धेरै छ, तर सक्रिय संस्था थोरै। समाज कल्याण परिषद्का सदस्य–सचिव चक्रबहादुर बुढाले प्रतिनिधिसभाको कानुन, न्याय तथा मानव अधिकार समितिमा दिएको जानकारीअनुसार परिषद्मा करिब ६० हजार गैरसरकारी संस्था आबद्ध छन्, तीमध्ये करिब १० हजार मात्रै सक्रिय छन्। त्यसैले “कुन संस्था हो” भन्नुभन्दा “त्यो संस्थाले पछिल्लो वर्ष के गर्‍यो” भनी सोध्नु बढी काम लाग्छ। यो पृष्ठ त्यही प्रश्नको जवाफ हो।

गैरसरकारी संस्था भनेको के हो, धनुषामा कसरी दर्ता हुन्छ

कानुनी रूपमा गैरसरकारी संस्था भनेको नाफा आफूबीच बाँड्न नपाउने गरी दर्ता भएको व्यक्तिहरूको समूह हो। यसको आधार संस्था दर्ता ऐन, २०३४ हो। कम्पनीजस्तो यसले लाभांश बाँड्दैन; आम्दानी विधानमा तोकिएकै उद्देश्यमा खर्च गर्नुपर्छ, र हिसाब कार्यसमिति तथा दर्ता गर्ने कार्यालयप्रति जवाफदेही हुन्छ।

दर्ता प्रक्रिया जिल्लास्तरमै हुन्छ। धनुषाको हकमा फाइल जनकपुरस्थित जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा रहन्छ। सामान्यतया यी कागजात चाहिन्छन्:

• कम्तीमा सात जना तदर्थ समिति सदस्यले हस्ताक्षर गरेको निवेदन
• प्रत्येक पानामा सबै सदस्यको हस्ताक्षर भएको विधानका प्रतिहरू
• सम्बन्धित नगरपालिका वा वडाको सिफारिस सहितको समिति सदस्य नामावली
• सबै सदस्यको प्रहरी प्रतिवेदन
• कार्यालय राख्ने घरधनीसँगको सहमति
• दर्ता गर्ने निर्णय भएको बैठकको माइन्युट

दर्तापछि काम सकिँदैन। संस्थाले हरेक आर्थिक वर्षको हिसाब र प्रतिवेदनसहित नवीकरण गराउनुपर्छ, र नवीकरण नगरे दर्ता खारेजीसम्मको प्रक्रिया चल्न सक्छ। नागरिकका लागि यसको अर्थ सिधा छ: नवीकरण भएको प्रमाणपत्र नै कुनै संस्था अहिले जीवित छ कि छैन भन्ने सबैभन्दा भरपर्दो संकेत हो।

हामी के गर्छौं: छ वटा कार्यक्रम

हाम्रो काम छ वटा क्षेत्रमा बाँडिएको छ। हरेकको छुट्टै पृष्ठ र तस्बिर छ, त्यसैले दाबी जाँच्न सकिन्छ। यो समाजसेवी संस्थाले चलाएका कार्यक्रमहरू एकै ठाउँमा हेर्न सकिन्छ।

यीमध्ये सबैभन्दा धेरै सोधिने सामुदायिक स्वास्थ्य र एम्बुलेन्स सेवा र महिला सशक्तीकरण तथा सीप तालिम हुन्। स्वास्थ्य शिविरमा के पाइन्छ र के लिएर जाने भन्ने पूरा विवरण धनुषामा निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर लेखमा छ।

कहाँ गर्छौं: गणेशमान चारनाथ नगरपालिका

हाम्रो मुख्य कार्यक्षेत्र गणेशमान चारनाथ नगरपालिका हो। यो नगरपालिका ११ वडामा बाँडिएको छ र सन् २०२१ को जनगणनाअनुसार यहाँको जनसंख्या ४४,०८२ छ। यति सानो क्षेत्र भएकाले कुन टोलमा ट्युबवेल छ, कुन विद्यालयमा कति विद्यार्थी छुट्दै छन् भन्ने कुरा कागजबाट होइन, हिँडेरै थाहा हुन्छ। सानो क्षेत्रमा काम गर्नुको फाइदा यही हो।

कार्यक्रम एक्लै चल्दैनन्। पाठेघरको मुखको क्यान्सर परीक्षण शिविर गणेशमान चारनाथ–०१ को धनकी पोखरीमा स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय, मधेश प्रदेशको सहयोगमा विशेषज्ञ स्त्रीरोग चिकित्सकको नेतृत्वमा सञ्चालन भएको थियो। यसरी स्थानीय तह र प्रदेशका निकायसँग समन्वय गर्दा मात्र शिविरमा वास्तविक विशेषज्ञ र औषधि आउँछ; नत्र भीड जम्मा हुन्छ, उपचार हुँदैन।

एउटा गैरसरकारी संस्थाले के गर्न सक्दैन

यो भाग किन आवश्यक छ भने अपेक्षा गलत भयो भने निराशा निश्चित हुन्छ। इमानदारीपूर्वक भन्दा:

• हामी अस्पताल होइनौं। शिविरमा जाँच, परामर्श र सीमित औषधि हुन्छ; शल्यक्रिया, भर्ना वा दीर्घ उपचार हुँदैन। जटिल अवस्थामा रिफर गर्ने मात्र गर्न सकिन्छ।
• सरकारी सेवाको विकल्प होइनौं। स्वास्थ्य चौकीबाट पाइने निःशुल्क आधारभूत स्वास्थ्य सेवा नागरिकको अधिकार हो; त्यसको विवरण स्वास्थ्य मन्त्रालयकै पृष्ठमा छ। संस्थाले त्यसलाई पूरक बनाउँछ, प्रतिस्थापन गर्दैन।
• सिफारिस वा सरकारी कागज दिन सक्दैनौं। नागरिकता, जन्मदर्ता, वडाको सिफारिस वा सामाजिक सुरक्षा भत्ता वडा कार्यालय र सम्बन्धित सरकारी निकायकै अधिकार हो।
• नगद बाँड्दैनौं। सहयोग सेवा, सामग्री र तालिमका रूपमा हुन्छ। कुनै संस्थाले व्यक्तिगत खातामा रकम माग्यो वा दियो भने त्यो प्रश्न गर्न लायक कुरा हो।
• रोजगारी दिने आश्वासन दिँदैनौं। सीप तालिमले सीप दिन्छ; बजार, लगानी र निरन्तरता सहभागीकै मेहनतमा भर पर्छ।

तपाईंको वडा, विद्यालय वा टोलले कसरी माग गर्ने

कार्यक्रमको माग सधैं समुदायबाटै आउँछ। निवेदन लामो हुनुपर्दैन, तर यी कुरा स्पष्ट भए काम छिटो अघि बढ्छ:

1. के चाहिएको हो एक वाक्यमा लेख्नुहोस्: स्वास्थ्य शिविर, पानी परीक्षण, सीप तालिम वा वृक्षारोपण।
2. ठाउँ र अनुमानित सहभागी संख्या उल्लेख गर्नुहोस् (वडा नम्बर, टोल वा विद्यालयको नाम)।
3. वडा कार्यालय वा विद्यालय व्यवस्थापन समितिको सहमति लिनुहोस्। स्थानीय तहको समन्वयबिना कुनै पनि शिविर टिक्दैन।
4. स्थान, बस्ने व्यवस्था, पानी र बिजुलीको जिम्मा समुदायले लिने कि भन्ने खुलाउनुहोस्।
5. फोन ९८४७६८८७४९ मा वा सम्पर्क पृष्ठबाट खबर गर्नुहोस्।

निवेदन आएपछि हामी ठाउँ हेर्न आउँछौं। मिति भने स्वयंसेवक, विशेषज्ञ र सामग्री जुटेपछि मात्र तय हुन्छ, त्यसैले तुरुन्तै मिति दिने वाचा गर्दैनौं। जनकपुर–धनुषा क्षेत्रका संस्थासँग निवेदन बुझाउने तरिका यो लेखमा विस्तृत छ।

कुनै पनि एनजिओको दर्ता कसरी जाँच्ने

हामीमाथि पनि यही जाँच लगाउनुहोस्। चार वटा कदम पर्याप्त छन्:

1. दर्ता प्रमाणपत्र र विधान माग्नुहोस्। संस्थाको नाम, दर्ता मिति र उद्देश्य त्यहीँ लेखिएको हुन्छ।
2. पछिल्लो नवीकरण हेर्नुहोस्। दर्ता पुरानो तर नवीकरण नभएको संस्था कागजमा मात्र बाँचेको हुन सक्छ।
3. वडा कार्यालयमा सोध्नुहोस्। कुन संस्थाले गत वर्ष वडामा साँच्चै कार्यक्रम गर्‍यो भन्ने वडा सचिवलाई थाहा हुन्छ।
4. जिल्ला प्रशासन कार्यालय, धनुषामा पुष्टि गर्नुहोस्। कार्यालय जनकपुरमा छ, फोन ०४१-४२०५१०। संस्था महासंघको प्रदेश सञ्जाल एनजिओ महासंघ, मधेश मार्फत पनि जानकारी लिन सकिन्छ।

बारम्बार सोधिने प्रश्न

गैरसरकारी संस्थाले पैसा दिन्छ?

दिँदैन। सहयोग सेवा, सामग्री र तालिमका रूपमा हुन्छ। व्यक्तिगत नगद वितरण हाम्रो कार्यक्रममा पर्दैन, र कुनै संस्थाले व्यक्तिगत खातामा रकम मागे त्यो शंका गर्न लायक कुरा हो।

शिविरमा सहभागी हुन शुल्क लाग्छ?

लाग्दैन। निःशुल्क शिविर नाम अनुसारै निःशुल्क हुन्छ। दर्ता, जाँच वा औषधिका लागि कसैले पैसा मागे त्यो हाम्रो तर्फबाट अधिकृत होइन।

धनुषामा संस्था दर्ता कहाँ हुन्छ?

जनकपुरस्थित जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा, संस्था दर्ता ऐन, २०३४ अनुसार। कम्तीमा सात जनाको तदर्थ समिति, विधान, स्थानीय तहको सिफारिस र प्रहरी प्रतिवेदन चाहिन्छ।

अरू नगरपालिकाबाट माग गर्न मिल्छ?

माग गर्न मिल्छ र हामी सुन्छौं, तर हाम्रो नियमित उपस्थिति गणेशमान चारनाथमै छ। टाढाको माग भए स्रोत र स्वयंसेवक जुटेको अवस्थामा मात्र सम्भव हुन्छ, र हामी सुरुमै इमानदार जवाफ दिन्छौं।

स्वयंसेवक बन्न के चाहिन्छ?

शुल्क चाहिँदैन। शिविरका दिन भीड व्यवस्थापन, नाम टिपोट, अनुवाद र सामग्री ओसारपसारमा सघाउने मानिस सधैं कम हुन्छन्। विद्यार्थी र स्थानीय युवाका लागि यो सबैभन्दा सजिलो प्रवेश बिन्दु हो।

तपाईंको वडा, विद्यालय वा टोलमा अर्को शिविर, पानी परीक्षण वा सीप तालिम चाहिएको छ भने फोन ९८४७६८८७४९ मा खबर गर्नुहोस्, वा गणेशमान चारनाथ–७ मा आएर सिधै भेट्नुहोस्। आउनुअघि धनुषामा आधारित हाम्रो गैरसरकारी संस्थाको परिचय हेर्नुहोस् र हामीले माथि लेखेका जाँचहरू हामीमाथि नै लगाउनुहोस्।