गैरसरकारी संस्थाको सदस्य कसरी बन्ने: पूरा प्रक्रिया

गैरसरकारी संस्थाको सदस्य कसरी बन्ने भन्ने प्रश्नको सिधा जवाफ यो हो: सम्बन्धित संस्थाको विधानले तोकेको योग्यता पुगेपछि प्रवेश शुल्क बुझाएर कार्यसमितिमा लिखित निवेदन दिने, र कार्यसमितिले त्यो निवेदन स्वीकृत गरेपछि तपाईं साधारण सदस्य हुनुहुन्छ। संस्था दर्ता गर्दा प्रयोग हुने सरकारी नमूना विधानको दफा ६ र दफा १० मा यही प्रक्रिया तोकिएको छ, र नेपालका अधिकांश संस्थाको विधान यसैको नक्कलमा बनेको हुन्छ।

यो स्वयंसेवा गर्नुभन्दा फरक कुरा हो। तल योग्यता, शुल्क, निवेदन, नवीकरण र सदस्यले पाउने–नपाउने अधिकारको व्यावहारिक विवरण छ — अनि अन्त्यमा धनुषामै यो संस्थासँग जोडिन चाहनेले कहाँ निवेदन दिने भन्ने।

स्वयंसेवक हुनु र साधारण सदस्य हुनु फरक कुरा हुन्

यी दुई शब्द दैनिक बोलीमा एउटै जस्तो सुनिन्छन्, तर कागजमा फरक छन्।

• स्वयंसेवक भनेको संस्थाको काममा समय दिने व्यक्ति हो। शुल्क लाग्दैन, निवेदन सामान्य हुन्छ, र स्वयंसेवकको नाम संस्थाको सदस्य नामावलीमा चढ्दैन। यसबारे हामीले स्वयंसेवक बन्ने प्रक्रिया छुट्टै लेखमा खुलाएका छौं।
• साधारण सदस्य भनेको संस्थाको साधारण सभा बनाउने व्यक्ति हो। उसको नाम सदस्य नामावलीमा चढ्छ, उसले साधारण सभामा मत दिन्छ, वार्षिक हिसाब र लेखापरीक्षण प्रतिवेदन अनुमोदन गर्ने निर्णयमा भाग लिन्छ, र विधान बमोजिम कार्यसमितिको पदमा उम्मेदवार बन्न सक्छ।

छोटकरीमा: स्वयंसेवकले काम गर्छ, सदस्यले हिसाब माग्छ र मत दिन्छ। एउटै व्यक्ति दुवै हुन सक्छ।

सदस्य बन्न के-के योग्यता चाहिन्छ

नमूना विधानको दफा ७ ले साधारण सदस्यका लागि यति योग्यता तोकेको छ:

• नेपाली नागरिक भएको
• उमेर १८ वर्ष पूरा भएको
• मगज ठीक भएको
• नैतिक पतन देखिने फौजदारी अभियोग वा भ्रष्टाचारमा सजाय नपाएको

कागजातका हिसाबले नागरिकताको प्रतिलिपि र सम्पर्क ठेगाना नै मुख्य हो। धेरै संस्थाले एउटा संस्थापक वा आजीवन सदस्यको सिफारिस पनि माग्छन् — यो ऐनको बाध्यता होइन, विधानले थपेको व्यवस्था हो, त्यसैले निवेदन दिनुअघि सोधेर मात्र फाराम भर्नुहोस्।

सामाजिक संस्था सदस्यता शुल्क कति हुन्छ?

यहाँ धेरैले गलत बुझ्छन्: कानुनले सदस्यता शुल्कको दर तोकेको छैन। नमूना विधानमा समेत रकमको ठाउँ "रु. ........।–" भनेर खाली छाडिएको छ, जुन हरेक संस्थाले आफ्नो साधारण सभाबाट भर्नुपर्छ। त्यसैले "नेपालमा सदस्यता शुल्क कति?" भन्ने प्रश्नको एउटै जवाफ हुँदैन — सम्बन्धित संस्थाको विधान हेर्नुपर्छ।

मानार्थ सदस्यलाई साधारण सभामा आमन्त्रण गरिन्छ तर निर्वाचनमा भाग लिने र मत दिने अधिकार हुँदैन। यो फरक विधानको दफा १०(४) मै स्पष्ट लेखिएको हुन्छ।

संस्थाको साधारण सदस्य बन्ने प्रक्रिया: छ चरण

1. विधान माग्नुहोस्। सदस्यता सम्बन्धी दफा (सामान्यतया दफा ६ देखि ११ सम्म) पढ्नुहोस्। विधान देखाउन अस्वीकार गर्ने संस्थासँग सदस्यता नलिनुहोस्।
2. दर्ता र नवीकरण जाँच्नुहोस्। संस्था जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा दर्ता भएको र चालु आर्थिक वर्षसम्म नवीकरण भएको हुनुपर्छ। जाँच्ने पाँच तरिका यो लेखमा छ।
3. निवेदन लेख्नुहोस्। कार्यसमितिलाई सम्बोधन गरी नाम, ठेगाना, पेसा, सम्पर्क नम्बर, किन सदस्य बन्न चाहेको हो र विधान पालना गर्ने प्रतिबद्धता खुलाउनुहोस्। नागरिकताको प्रतिलिपि र फोटो संलग्न गर्नुहोस्।
4. प्रवेश शुल्क बुझाउनुहोस्। रसिद अनिवार्य लिनुहोस्। नगद थमाएर रसिद नलिनु सबैभन्दा सामान्य गल्ती हो।
5. कार्यसमितिको निर्णय पर्खनुहोस्। सदस्यता स्वतः मिल्दैन — कार्यसमितिले बैठक राखेर निवेदन स्वीकृत गर्नुपर्छ। कति समय लाग्छ भनेर सोध्नुहोस्।
6. नामावलीमा नाम चढेको पुष्टि गर्नुहोस्। यो नै असली परीक्षा हो। नवीकरणका बेला संस्थाले जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा साधारण सदस्यको प्रमाणित नामावली बुझाउनुपर्छ, र महासंघमा आबद्ध हुँदा पनि साधारण सदस्यहरूको नामावली अनुसूचीमै माग्ने चलन छ। तपाईंको नाम त्यहाँ छैन भने रसिद मात्रले सदस्यता प्रमाणित हुँदैन।

नवीकरण: हरेक वर्ष आषाढ मसान्तभित्र

साधारण सदस्यले हरेक वर्ष नवीकरण शुल्क तिर्नुपर्छ, र नमूना विधानले आषाढ मसान्तभित्र नवीकरण गरिसक्नुपर्ने तोकेको छ। नवीकरण नगर्दा साधारण सभामा मत दिने अधिकार त्यही वर्षलाई निलम्बित हुन सक्छ। आजीवन सदस्यलाई यो झन्झट हुँदैन।

एक गैरसरकारी संस्थामा सदस्यले पाउने अधिकार — र नपाउने कुरा

साधारण सभा संस्थाको सर्वोच्च निकाय हो। नमूना विधानको दफा १२ अनुसार साधारण सभाले वार्षिक योजना र बजेट पारित गर्छ, लेखापरीक्षकको प्रतिवेदनमाथि छलफल गरी अनुमोदन गर्छ, कार्यसमितिको निर्वाचन गर्छ र विधान संशोधन स्वीकृत गर्छ। वार्षिक साधारण सभा वर्षको एकपटक बस्नुपर्छ र कम्तीमा १५ दिनअगावै सूचना दिनुपर्छ। कुल सदस्यको एक चौथाइले माग गरेमा कार्यसमितिले विशेष साधारण सभा बोलाउनुपर्छ।

अर्कातिर सदस्य हुनु भनेको संस्थाको सम्पत्तिमा हिस्सा पाउनु होइन। संस्था दर्ता ऐन, २०३४ अन्तर्गत दर्ता भएको संस्था नाफा बाँड्ने निकाय होइन; कार्यसमितिले हरेक वर्ष हिसाब र लेखापरीक्षकको प्रतिवेदन स्थानीय अधिकारी अर्थात् जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा बुझाउनुपर्ने दफा ९ को व्यवस्था छ। सदस्यले पाउने भनेको पारदर्शिता हो, लाभांश होइन। सदस्यता लिएबापत जागिर, भत्ता वा परियोजना पाइन्छ भन्ने आश्वासन दिने संस्थासँग सतर्क हुनुहोस्।

सदस्यता कुन अवस्थामा गुम्छ

नमूना विधानको दफा ९ ले यी अवस्था तोकेको छ: आफैंले राजीनामा दिएमा, मृत्यु भएमा, विधानले तोकेको योग्यता गुमाएमा, बेइमानी वा आर्थिक अनियमितता प्रमाणित भएमा, विधानले लगाएको बन्देज उल्लङ्घन गरेमा, वा सूचना नदिई लगातार तीन पटक बैठकमा अनुपस्थित भएमा।

धनुषामा यो संस्थामा आबद्ध हुने तरिका

शृजनशील नेपाल गणेशमान चारनाथ नगरपालिका, धनुषामा आधारित गैरसरकारी संस्था हो। सदस्यता लिन चाहनुहुन्छ भने व्यावहारिक बाटो यो हो:

• पहिले हाम्रो संस्थाको परिचय र यो संस्थाले चलाउने कार्यक्रमहरू हेर्नुहोस् — शिक्षा, खानेपानी, सामुदायिक स्वास्थ्य, महिला सीप तालिम, कृषि र वातावरण।
• सम्पर्क पृष्ठबाट सदस्यता सम्बन्धी निवेदन पठाउनुहोस्। चालु विधानमा तोकिएको प्रवेश शुल्क, वार्षिक नवीकरण रकम र आगामी साधारण सभाको अनुमानित समय कार्यालयबाटै पुष्टि गर्नुहोस्; यी रकम साधारण सभाले तोक्ने हुनाले यहाँ अनुमान लेख्नु उचित हुँदैन।
• सदस्यता लिनुअघि एक पटक काम हेर्न चाहनुहुन्छ भने स्वयंसेवाबाट सुरु गर्नुहोस्। धेरैका लागि यही सही क्रम हो।
• हिसाबकिताब कसरी सार्वजनिक हुन्छ भन्ने बुझ्न सामाजिक परीक्षण र वार्षिक प्रतिवेदनबारेको लेख पढ्नुहोस्।

बारम्बार सोधिने प्रश्न

के सदस्य बन्न संस्थामा चिनजान हुनुपर्छ?

कानुनले त्यस्तो माग गर्दैन। तर धेरै संस्थाको विधानले संस्थापक वा आजीवन सदस्यको सिफारिस माग्छ, र कार्यसमितिले निवेदन स्वीकृत गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले व्यवहारमा संस्थाको कामसँग केही परिचय हुनु फाइदाजनक हुन्छ।

एकै व्यक्ति एकभन्दा बढी संस्थाको सदस्य हुन मिल्छ?

सामान्यतया मिल्छ। तर कतिपय संस्थाको विधानले उस्तै उद्देश्य भएको अर्को संस्थाको कार्यसमितिमा रहेको व्यक्तिलाई बन्देज लगाएको हुन्छ। आफ्नो हकमा के लागू हुन्छ, विधान पढेर वा कार्यालयमा सोधेर मात्र निश्चित हुनुहोस्।

सदस्यता शुल्क तिरेपछि रसिद नदिए के गर्ने?

रसिद नलिई रकम नबुझाउनुहोस्। रसिद नदिने भए सदस्यता नलिनु नै ठीक हो। संस्थाको हिसाब वर्षेनि लेखापरीक्षण भई जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा पुग्ने हुनाले रसिद नदिइएको आम्दानी आफैंमा चेतावनी हो।

सदस्य भएपछि कार्यसमितिमा कहिले उठ्न सकिन्छ?

साधारण सभाले कार्यसमितिको निर्वाचन गर्छ, र उम्मेदवार हुन कति अवधिको सदस्यता चाहिने भन्ने हरेक संस्थाको विधानले तोक्छ। निर्वाचन हुने साधारण सभाभन्दा अघि नवीकरण अद्यावधिक भएको हुनुपर्छ।

धनुषामा कुनै संस्था साँच्चै दर्ता भएको हो कि होइन, कहाँ सोध्ने?

जिल्ला प्रशासन कार्यालय, धनुषा (जनकपुर) मा। कार्यालयको सम्पर्क विवरण यसको आधिकारिक वेबसाइटमा छ। नवीकरणका बेला संस्थाले साधारण सभाको निर्णय, लेखापरीक्षण प्रतिवेदन, कर चुक्ता र स्थानीय निकायको सिफारिस बुझाउनुपर्ने हुन्छ, जसको सूची जिल्ला प्रशासन कार्यालयहरूले सार्वजनिक गरेका छन्।

सदस्यता फारम भर्नुभन्दा पहिले एउटा साधारण सभा हेर्न पाए सबैभन्दा राम्रो हुन्छ। आफ्नो नाम र वडा लेखेर हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस् — आगामी साधारण सभा र सदस्यता सम्बन्धी विधानको व्यवस्था तपाईंलाई पढ्नकै लागि उपलब्ध गराइनेछ।