गैरसरकारी संस्था दर्ता जाँच कसरी गर्ने: ५ तरिका
कुनै संस्था साँचो हो कि होइन भन्ने चार कागज र एउटा फोन कलले थाहा हुन्छ। दर्ता प्रमाणपत्र, नवीकरण, स्थायी लेखा नम्बर र लेखापरीक्षण प्रतिवेदनमा के हेर्ने, धनुषामा कहाँ पुष्टि गर्ने — र यी जाँच हामीमाथि कसरी लगाउने।
In this article (6)
छोटो उत्तर: कुनै संस्था साँचो हो कि होइन भन्ने कुरा चार वटा कागज र एउटा फोन कलले थाहा हुन्छ — दर्ता प्रमाणपत्र, चालू आर्थिक वर्षको नवीकरण, स्थायी लेखा नम्बर र गत वर्षको लेखापरीक्षण प्रतिवेदन। गैरसरकारी संस्था दर्ता जाँच कसरी गर्ने भनेर खोज्नेहरूका लागि यहाँ ती कागज कहाँबाट जारी हुन्छन्, तिनमा के-के हेर्ने, धनुषामा कुन कार्यालयमा फोन गर्ने र कागज देखाउन मानेनन् भने के गर्ने भन्ने क्रमैसँग राखिएको छ। अन्त्यमा यी जाँच हामी आफैंमाथि कसरी लगाउने भन्ने पनि खुलाएका छौं।
यो सानो प्रश्न होइन। समाज कल्याण परिषद्का सदस्य-सचिव चक्रबहादुर बुढाले संसदीय समितिमा दिएको जानकारीअनुसार परिषद्मा करिब ६० हजार गैरसरकारी संस्था आबद्ध छन्, तर सक्रिय अवस्थामा करिब १० हजार मात्रै छन्। अर्थात् नाम दर्ता भएको हुनु र संस्था वास्तवमा चलिरहेको हुनु फरक कुरा हुन्। मोरङमा त जिल्ला प्रशासन कार्यालयले वर्षौंदेखि नवीकरण नगरेका संस्थालाई सूचना जारी गरेर अभिलेख मिलाउन लगाएको थियो।
जाँच्नुपर्ने चार कागज
| कागज | कसले दिन्छ | के हेर्ने |
|---|---|---|
| संस्था दर्ता प्रमाणपत्र | जिल्ला प्रशासन कार्यालय | संस्थाको पूरा नाम, दर्ता नम्बर, दर्ता मिति, जिल्ला |
| नवीकरण | उही जिल्ला प्रशासन कार्यालय | चालू वा गत आर्थिक वर्षको छाप/अभिलेख |
| स्थायी लेखा नम्बर (PAN) | आन्तरिक राजस्व कार्यालय | नम्बर र त्यसमा दर्ता भएको नाम मिल्छ कि मिल्दैन |
| लेखापरीक्षण प्रतिवेदन | इजाजतप्राप्त लेखापरीक्षक | गत आर्थिक वर्षको आय-व्यय र लेखापरीक्षकको हस्ताक्षर |
गैरसरकारी संस्था दर्ता जाँच कसरी गर्ने: पाँच चरण
१. दर्ता प्रमाणपत्र हेर्नुहोस्, नाम मिलाउनुहोस्
पहिलो काम प्रमाणपत्रको सक्कल वा स्पष्ट प्रतिलिपि माग्नु हो। त्यसमा संस्थाको पूरा नाम, दर्ता नम्बर, दर्ता मिति र जारी गर्ने जिल्ला प्रशासन कार्यालयको नाम हुन्छ। बोल्दा प्रयोग गरिएको छोटो नाम र प्रमाणपत्रमा लेखिएको नाम फरक छ भने त्यहीँ सोध्नुहोस्।
दर्ता हुँदा संस्थाले विधान, स्थानीय तहको सिफारिस, पदाधिकारीको नागरिकता प्रतिलिपि र घर धनीसँगको सम्झौता जस्ता कागज बुझाएको हुन्छ — जिल्ला प्रशासन कार्यालय भक्तपुरले सूची नै सार्वजनिक गरेको छ। जिल्ला प्रशासन कार्यालय पर्साको दर्ता प्रक्रिया पृष्ठ अनुसार कम्तीमा ९ सदस्यीय तदर्थ समिति, विधान र पदाधिकारीको सनाखत अनिवार्य हुन्छ। त्यसैले विधान माग्नुहोस् — साँचो संस्थासँग विधान हुन्छ, र विधानमा लेखिएको उद्देश्यभन्दा बाहिरको काम गर्छु भन्दै आएको छ भने त्यो आफैंमा संकेत हो।
प्रमाणपत्रमा एउटा जिल्लाको नाम हुन्छ। अर्को जिल्लामा नियमित काम गर्ने हो भने शाखा दर्ता चाहिन्छ।
२. नवीकरण हेर्नुहोस् — यो एउटै जाँचले धेरै कुरा भन्छ
संस्थाको नवीकरण प्रत्येक आर्थिक वर्षमा गर्नुपर्छ। नवीकरणका लागि जिल्ला प्रशासन कार्यालयले जे-जे माग्छ, त्यो सूची हेर्दा थाहा हुन्छ कि नवीकरण भएको संस्थाले पहिल्यै धेरै काम पूरा गरिसकेको हुन्छ। जिल्ला प्रशासन कार्यालय पाँचथरले तोकेको नवीकरण कागजात सूची मा यी छन्:
- रीतपूर्वकको निवेदन र दर्ता प्रमाणपत्रको सक्कल
- लेखापरीक्षणको प्रतिवेदन र लेखापरीक्षकको इजाजत पत्र
- वार्षिक प्रगति विवरण
- कार्यसमितिको निर्णय र नवीकरणअघि भएको साधारण सभाको निर्णयको प्रतिलिपि
- स्थानीय तहको सिफारिस पत्र र कर चुक्ता प्रमाण
अर्थात् चालू नवीकरण देखियो भने — साधारण सभा भएको छ, हिसाब लेखापरीक्षण भएको छ, कर चुक्ता छ र वडा/नगरपालिकाले सिफारिस गरेको छ भन्ने एकैपटक पुष्टि हुन्छ। त्यही कारण नवीकरण नै सबैभन्दा छिटो र बलियो जाँच हो।
नवीकरण शुल्क सानो हुन्छ — पाँचथरको सूचनामा टिकट रु. १० र नवीकरण शुल्क रु. ५०० उल्लेख छ; काठमाडौंको सूचीमा श्रावण–असोजमा रु. ५००, कार्तिक–पुसमा रु. ६००, माघ–असारमा रु. ७५० र आर्थिक वर्ष नाघेमा प्रतिवर्ष रु. १,५०० तोकिएको छ। रकम जिल्ला र वर्षअनुसार फरक पर्न सक्छ, तर बुँदा एउटै हो: नवीकरण महँगो होइन। वर्षौंदेखि नवीकरण नगर्नुको कारण प्रायः खर्च होइन, सभा र लेखापरीक्षण नहुनु हो।
३. स्थायी लेखा नम्बर अनलाइनबाटै मिलाउनुहोस्
संस्थासँग स्थायी लेखा नम्बर माग्नुहोस्, अनि आन्तरिक राजस्व विभागको स्थायी लेखा नम्बर खोज पृष्ठ मा त्यो नम्बर हाल्नुहोस्। नम्बर हालेर खोज्दा त्यसमा दर्ता भएको नाम देखिन्छ। त्यो नाम प्रमाणपत्रको नामसँग मिल्नुपर्छ। कसैले व्यक्तिगत वा फर्मको स्थायी लेखा नम्बर दिएर संस्थाको भनेको रहेछ भने यहीँ पक्राउ पर्छ। यो जाँच घरमै, मोबाइलबाटै, निःशुल्क हुन्छ।
४. गत वर्षको लेखापरीक्षण प्रतिवेदन र साधारण सभाको निर्णय माग्नुहोस्
दान दिनुअघि वा कुनै कार्यक्रममा जोडिनुअघि गत आर्थिक वर्षको लेखापरीक्षण प्रतिवेदन माग्नुहोस्। यो गोप्य कागज होइन — नवीकरणका लागि जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा बुझाइएकै कागज हो। यी कागज समुदायकै अगाडि पढेर सुनाउने प्रक्रिया नै सामाजिक परीक्षण हो; यसबारे हामीले संस्थाको हिसाब र वार्षिक प्रतिवेदन मा अलग्गै लेखेका छौं।
५. कार्यालयमा फोन गर्नुहोस् — वा सूचनाको हक प्रयोग गर्नुहोस्
कागज देखाइयो तर शंका मेटिएन भने जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा सिधै फोन गरेर दर्ता नम्बर र नाम भिडाउन सकिन्छ। धनुषाका लागि जिल्ला प्रशासन कार्यालय, जनकपुर को फोन ०४१-४२०५५१० र ०४१-४२००७५ हो, इमेल [email protected], समय बिहान ९ देखि बेलुका ५ बजेसम्म (सोम–शुक्र)।
फोनले नपुगे लिखित बाटो छ। सूचनाको हक सम्बन्धी ऐन, २०६४ को दफा ७ अनुसार कारण खुलाई सूचना अधिकारीसमक्ष निवेदन दिन सकिन्छ, र तत्काल उपलब्ध गराउन नसकिने प्रकृतिको सूचना भए निवेदन परेको मितिले पन्ध्र दिनभित्र उपलब्ध गराउनुपर्छ।
समाज कल्याण परिषद्को आबद्धता कहिले खोज्ने
समाज कल्याण परिषद्को आबद्धता र नवीकरणको काम परिषद्को समन्वय शाखाले हेर्छ (सम्पर्क ०१-५४५५४४८)। आबद्धता मुख्यतः विदेशी स्रोत वा ठूला परियोजनासँग जोडिएको संस्थाका लागि अर्थपूर्ण हुन्छ। वडा तहमा सानो शिविर वा तालिम चलाउने स्थानीय संस्थासँग परिषद्को आबद्धता नहुन सक्छ, र त्यति हुँदैमा त्यो नक्कली हुँदैन।
यहाँ एउटा इमानदार कुरा भनिदिनु पर्छ: जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा दर्ता भएका सबै संस्था खोज्न मिल्ने एउटै सार्वजनिक अनलाइन सूची छैन। परिषद्को वेबसाइटमा आबद्ध संस्थाको सूची पीडीएफमा राखिएको छ, तर त्यो आर्थिक वर्ष २०७६/७७ सम्मकै हो। त्यसैले कुनै संस्था त्यो सूचीमा नभेटिएको आधारमा मात्र नक्कली भन्न मिल्दैन — प्रमाण कागज र कार्यालयको अभिलेख नै हो।
शंका गर्नुपर्ने संकेत
- दर्ता प्रमाणपत्र देखाउन अनकनाउनु, वा फोटो मात्र पठाएर सक्कल कहिल्यै नदेखाउनु
- नवीकरण दुई-तीन वर्ष पुरानो हुनु
- रकम संस्थाको बैंक खातामा होइन, व्यक्तिको खाता वा मोबाइल वालेटमा माग्नु
- रसिद नदिनु, वा रसिदमा संस्थाको नाम र ठेगाना नहुनु
- तालिम, छात्रवृत्ति वा वैदेशिक रोजगारीको नाममा अग्रिम शुल्क माग्नु
- कार्यालय ठेगाना नहुनु — फोन नम्बर मात्र हुनु
यी पाँच जाँच यही गैरसरकारी संस्थामाथि लगाउनुहोस्
अरूलाई जाँच्न सिकाउने संस्थाले आफू जाँचिन तयार हुनुपर्छ। गैरसरकारी संस्था का रूपमा हामी जिल्ला प्रशासन कार्यालय, धनुषामा दर्ता भएका हौं र गणेशमान चारनाथ–७, धनुषाबाट काम गर्छौं। माथिका पाँचै जाँचका लागि आवश्यक कागज — दर्ता प्रमाणपत्र, चालू नवीकरण, स्थायी लेखा नम्बर र लेखापरीक्षण प्रतिवेदन — कार्यालयमै राखिएका छन्।
तपाईं यसरी जाँच्न सक्नुहुन्छ: ९८४७६८८७४९ मा फोन गरेर वा सम्पर्क पृष्ठ बाट लेखेर कागज हेर्न समय माग्नुहोस्; कार्यालयमा आएर सक्कल हेर्नुहोस्; स्थायी लेखा नम्बर लिएर आफैं आन्तरिक राजस्वको पृष्ठमा मिलाउनुहोस्; अनि जिल्ला प्रशासन कार्यालय, धनुषामा फोन गरेर नाम र दर्ता नम्बर भिडाउनुहोस्। हामी के-कस्ता काम गर्छौं भन्ने यस गैरसरकारी संस्थाको परिचय र यस संस्थाले चलाएका कार्यक्रम मा हेर्न सकिन्छ। अंग्रेजीमा यही जाँच How to Check if an NGO in Nepal Is Registered मा राखिएको छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्न
दर्ता प्रमाणपत्र मात्र हेरे पुग्दैन?
पुग्दैन। प्रमाणपत्रले संस्था कुनै बेला दर्ता भएको थियो भन्ने मात्र देखाउँछ। अहिले चलिरहेको छ कि छैन भन्ने चालू नवीकरणले देखाउँछ, किनभने नवीकरणका लागि साधारण सभा, लेखापरीक्षण र कर चुक्ता चाहिन्छ।
कुनै संस्था दर्ता छ कि छैन भनेर अनलाइनबाटै खोज्न मिल्छ?
जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा दर्ता भएका संस्थाको सबै जिल्ला समेटिएको सार्वजनिक अनलाइन खोज प्रणाली छैन। अनलाइनबाट गर्न सकिने एउटा काम स्थायी लेखा नम्बर मिलाउनु हो; बाँकीका लागि सम्बन्धित जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा फोन वा निवेदन नै बाटो हो।
नवीकरण नभएको संस्थालाई सहयोग गर्न हुन्छ?
नवीकरण नहुनुको अर्थ सधैं बदनियत होइन — सभा ढिलो भएर वा लेखापरीक्षण अड्किएर पनि हुन सक्छ। तर रकम दिनुअघि कहिले नवीकरण गर्दै हुनुहुन्छ भनेर सोध्नुहोस् र नवीकरण भएपछि मात्र सहयोग गर्नु सुरक्षित हुन्छ।
समाज कल्याण परिषद्मा आबद्ध छैन भने नक्कली हो?
होइन। जिल्ला प्रशासन कार्यालयको दर्ता नै कानुनी आधार हो। परिषद्को आबद्धता मुख्यतः विदेशी स्रोत वा परियोजनासँग जोडिन्छ, र सबै स्थानीय संस्थासँग हुँदैन।
संस्थाले कागज देखाउनै मानेन भने?
त्यहीँ रोकिनुहोस्। कागज नदेखाउनु आफैंमा जवाफ हो। त्यसपछि पनि पुष्टि गर्नुपरे जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा सूचनाको हक अन्तर्गत लिखित निवेदन दिन सकिन्छ।
धनुषामा कुनै संस्थाले सम्पर्क गरेको छ र जाँच्न अलमल भइरहेको छ भने ९८४७६८८७४९ मा फोन गर्नुहोस् — कुन कागज माग्ने र कुन कार्यालयमा सोध्ने भनेर निःशुल्क बताइदिन्छौं। र हामीलाई जाँच्न चाहनुहुन्छ भने कार्यालय खुलै छ; कागज हेर्न आउन समय मिलाउन सकिन्छ।
