खानेपानी परियोजना मधेश: संस्थाले के गर्छ

मधेशमा खानेपानी परियोजना भन्नेबित्तिकै धेरैले ठूलो ट्यांकी र पाइपलाइनको कल्पना गर्छन्। गाउँको वास्तविक समस्या त्यो होइन — नल प्रायः आँगनमै छ। थाहा नभएको कुरा त्यही नलबाट आउने पानी पिउन योग्य छ कि छैन भन्ने हो। धनुषाको गणेशमान चारनाथमा दर्ता भएको गैरसरकारी संस्था सृजनशील नेपालले गर्ने खानेपानी परियोजना त्यही प्रश्नको वरिपरि घुम्छ: कुन ट्युबवेल जाँच गर्ने भनेर छान्ने, आर्सेनिक र जीवाणु जाँच गराउने, नतिजा घरपरिवारलाई सिधा भाषामा सुनाउने, र वर्षदिनपछि फेरि गएर जाँच्ने। हामी पानी शुद्धीकरण प्लान्ट जडान गर्दैनौं, पाइपलाइन बिछ्याउँदैनौं। यो लेखमा के गर्छौं र के गर्दैनौं — दुवै खुलाएको छ।

संस्थाले गर्ने खानेपानी परियोजना मधेशमा किन जाँचबाट सुरु हुन्छ

राष्ट्रिय तथ्यांकले नै यो विरोधाभास देखाउँछ। युनिसेफ र केन्द्रीय तथ्यांक विभागको नेपाल एमआईसीएस २०१९ अनुसार तत्कालीन प्रदेश २ (मधेश) मा ९७.३ प्रतिशत जनसंख्या कम्तीमा आधारभूत खानेपानी सेवाभित्र छ, तर सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित खानेपानी पाउने भने २४.३ प्रतिशत मात्र। देशभरको ग्रामीण क्षेत्रमा यो संख्या १३ प्रतिशत छ। फरक किन? किनभने "सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित" भन्नलाई पानी घरमै उपलब्ध हुनु मात्र पुग्दैन — त्यसमा इ-कोलाई शून्य हुनुपर्छ र आर्सेनिक नेपालको मापदण्डअनुसार ५० पीपीबीभन्दा कम हुनुपर्छ।

त्यही सर्वेक्षणको अर्को आँकडा झन् सिधा छ: सबैभन्दा गरिब घरपरिवारको ९६ प्रतिशत पिउने पानीमा इ-कोलाई भेटियो, र सबैभन्दा धनी समूहमा पनि यो ६५ प्रतिशत थियो। राष्ट्रिय सभाको विकास, आर्थिक मामिला तथा सुशासन समितिको अध्ययनले मधेशमा करिब २० प्रतिशत घरधुरी मात्र सुरक्षित खानेपानीको पहुँचमा रहेको जनाएको थियो। अर्कोतिर नेपालमा वर्षेनि करिब ८१७ बालबालिका पखालाकै कारण मृत्यु हुने अध्ययन समीक्षा छ। यी दुई कुरा जोड्दा निष्कर्ष एउटै हो — नल थप्नुभन्दा अघि भएकै नलको पानी के छ भन्ने थाहा पाउनुपर्छ।

कुन ट्युबवेल जाँच गर्ने भनेर कसरी छानिन्छ

हाम्रो क्षमता सीमित छ, त्यसैले छनोट मनपरी हुँदैन। चार वटा कुरा हेरिन्छ:

1. माग कहाँबाट आयो — वडा कार्यालय, विद्यालय वा टोल/उपभोक्ता समूहको लिखित अनुरोध। एक्लो घरको भन्दा सामूहिक रूपमा प्रयोग हुने नललाई प्राथमिकता।
2. पहिले जाँच भएको छ कि छैन — धेरै नलमा पुरानो जाँचको रातो वा नीलो चिह्न लगाइएको हुन्छ। जाँचिसकेको नल दोहोर्‍याउनुभन्दा नजाँचिएको नल पहिले।
3. त्यस क्षेत्रमा धारा आयोजना स्वीकृत भइसकेको छ कि छैन — नगरपालिकाले पाइपलाइन योजना छुट्याइसकेको ठाउँमा हाम्रो जाँचको उपयोगिता कम हुन्छ।
4. मर्मतको जिम्मा कसले लिन्छ — नतिजा जे आए पनि त्यो नल भोलि कसले हेर्छ भन्ने नाम नभई काम अधुरो रहन्छ।

यो छनोटको तरिका र हाम्रो पूरा कार्यक्रम स्वच्छ तथा सुरक्षित खानेपानी कार्यक्रम पृष्ठमा पनि छ; संस्थाका अन्य कार्यक्रम यो संस्थाले चलाउने कार्यक्रमहरू मा हेर्न सकिन्छ।

के-के जाँचिन्छ र नेपालको मापदण्डले के भन्छ

खानेपानी तथा ढल व्यवस्थापन विभागका अनुसार नेपालमा खानेपानी गुणस्तर मापदण्ड २०६२ लागू छ, र सातै प्रदेशमा खानेपानी परीक्षण प्रयोगशाला सञ्चालनको व्यवस्था छ। तराईको ट्युबवेलका लागि सबैभन्दा काम लाग्ने प्यारामिटर यी हुन्:

सीमाका यी अंक नेपालको राष्ट्रिय खानेपानी गुणस्तर मापदण्ड का हुन्। फिल्डमा गरिने एक प्यारामिटरको छनोट-जाँच र प्रयोगशालाको पूर्ण प्यानलबीच खर्चको फरक धेरै ठूलो हुन्छ — त्यसैले हामी पहिले फिल्डमा छान्छौं, शंकास्पद नतिजा मात्र प्रयोगशालामा पठाउँछौं।

आर्सेनिकको नतिजा कसरी पढ्ने

नतिजा तीन भागमा बुझ्दा सजिलो हुन्छ। १० µg/L भन्दा कम भए विश्व स्वास्थ्य संगठनको निर्देशात्मक मान पनि पुग्यो। १० देखि ५० µg/L भए नेपालको कानुनी सीमाभित्र छ तर ढुक्क हुने ठाउँ होइन — बालबालिका र गर्भवतीका लागि अर्को स्रोत भए राम्रो। ५० µg/L भन्दा माथि भए त्यो नलको पानी पिउन हुँदैन।

विश्व स्वास्थ्य संगठनको आर्सेनिक तथ्यपत्र अनुसार छालामा देखिने पहिलो लक्षण — हत्केला र पैतालामा कडा दाग, रंग परिवर्तन — सामान्यतया कम्तीमा पाँच वर्षको निरन्तर सेवनपछि मात्र देखिन्छ, र लामो समयपछि मिर्गौला, फोक्सो र छालाको क्यान्सरसम्मको जोखिम हुन्छ। यही कारण "अहिलेसम्म केही भएको छैन" भन्ने तर्क पानी सुरक्षित हुनुको प्रमाण होइन। नेपालमा करिब ३० लाख मानिस आर्सेनिक प्रदूषित स्रोतको जोखिममा रहेको र धनुषाका छिमेकी सिरहा–सप्तरीमा आर्सेनिकोसिसको दर १ देखि ३ प्रतिशतसम्म रहेको अध्ययन समीक्षामा उल्लेख छ। आर्सेनिकबारे विस्तृत जानकारी ट्युबवेलको आर्सेनिक जाँच सम्बन्धी हाम्रो लेखमा छ।

नल पास भएन भने घरपरिवारलाई हामी के भन्छौं

यो कामको सबैभन्दा गाह्रो भाग यही हो। बीस वर्षदेखि जुन नलको पानी पिउँदै आएको छ, त्यसैलाई "अब नपिउनुस्" भन्नु सजिलो छैन, र डर मात्र देखाएर काम हुँदैन। हामी यो क्रम अपनाउँछौं:

• पहिले पुष्टि — फिल्ड जाँचमा सीमा नाघेको देखिए त्यही आधारमा घोषणा गरिँदैन; नमुना प्रयोगशालामा पठाएर पुष्टि गरिन्छ।
• विकल्प नदेखाई निषेध गरिँदैन — वरपरको कुन नल जाँचिएको र सफा छ, कति टाढा छ, त्यो नाम र दूरीसहित भनिन्छ।
• के-का लागि प्रयोग गर्न मिल्छ भन्ने पनि भनिन्छ — आर्सेनिक बढी भएको पानी पिउन र खाना पकाउन हुँदैन, तर लुगा धुन, सरसफाइ र सिँचाइमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यो नभनी "बन्द गर्नुस्" भन्दा मानिसले सुन्दैनन्।
• जीवाणु र आर्सेनिक फरक समस्या हुन् भन्ने स्पष्ट पारिन्छ — इ-कोलाईका लागि उमाल्नु वा पियुष हाल्नु काम लाग्छ; आर्सेनिकका लागि लाग्दैन। विश्व स्वास्थ्य संगठनले आर्सेनिक न्यूनीकरणका उपायमा सुरक्षित वैकल्पिक स्रोत र अक्सिडेसन, कोएगुलेसन, सोखन, आयन-एक्सचेन्ज वा झिल्ली प्रविधि उल्लेख गर्छ — उमाल्नु तीमध्ये कुनै होइन। घरायसी उपायबारे वर्षायाममा पानी सुरक्षित बनाउने तरिका मा मात्रा र समयसहित लेखिएको छ।
• नतिजा वडामा पनि बुझाइन्छ — घरपरिवारलाई मात्र भनेर पुग्दैन; फेल भएको नलको सूची वडा कार्यालयसम्म पुग्यो भने मात्र मर्मत वा नयाँ स्रोतको योजनामा चढ्छ।

एक वर्षपछिको दोस्रो चरण

जाँच एकपटकको फोटो हो, निष्कर्ष होइन। भूमिगत पानीको तह मौसम, नयाँ बोरिङ र वरपरको फोहोरअनुसार बदलिन्छ; चापाकल बिग्रन्छ, प्लेटफर्म चर्किन्छ र त्यही चर्कोबाट माथिको फोहोर पानी भित्र पस्छ। त्यसैले हाम्रो कार्यक्रममा वर्षदिनपछि दोस्रो चरण हुन्छ — पहिले जाँचिएका नलमध्ये नमुना छानेर पुनः जाँच, फेल भएका नलको हकमा घरपरिवारले साँच्चै अर्को स्रोत प्रयोग गर्न थाले कि थालेनन् भन्ने सोधनी, र चिह्न मेटिएको भए फेरि लगाउने काम। पहिलो चरणको तुलनामा यो चरण कम देखिने तर बढी निर्णायक हुन्छ। अंग्रेजीमा लेखिएको विस्तृत विवरण Inside an NGO Clean Drinking Water Project in Madhesh मा छ।

यो गैरसरकारी संस्था खानेपानी कार्यक्रमले के गर्दैन

• ठूलो शुद्धीकरण प्लान्ट वा पाइपलाइन जडान गर्दैन — त्यो नगरपालिका र खानेपानी आयोजनाको काम हो।
• हरेक घरलाई निःशुल्क फिल्टर बाँड्ने वाचा गर्दैन।
• आर्सेनिकोसिस भए-नभएको निदान गर्दैन; छालामा शंकास्पद लक्षण देखिए स्वास्थ्य संस्थामा जाने सल्लाह दिइन्छ।
• जाँचको नतिजालाई कानुनी प्रमाणपत्रका रूपमा प्रयोग गर्न मिल्दैन; आधिकारिक परीक्षण प्रयोगशालाले गर्छ।

यो सीमा खुलाएर लेख्नुको कारण सिधा छ — नपुग्ने आश्वासन दिनु भनेको भोलि कसैको भरोसा भत्काउनु हो। संस्थाको दर्ता, काम गर्ने क्षेत्र र जिम्मेवारीबारे धनुषामा दर्ता भएको यो गैरसरकारी संस्थाको परिचय मा हेर्न सकिन्छ।

आफ्नो वडा वा टोलको नल जाँच गराउन के गर्ने

1. नलमा पुरानो जाँचको चिह्न छ कि छैन हेर्नुहोस्; भए मिति र रंग टिप्नुहोस्।
2. वडा कार्यालयमा टोलका नलको संख्या र स्थानसहित लिखित अनुरोध दिनुहोस् — वडाको सिफारिसले नगरपालिकाको वार्षिक योजनामा चढ्ने बाटो खोल्छ।
3. जनकपुरस्थित खानेपानी तथा सरसफाइ व्यवस्थापन कार्यालयमा सम्पर्क गरेर सरकारी जाँचको पालो र प्रक्रिया बुझ्नुहोस् (फोन ०४१-५९०२१०)।
4. निजी वा प्रदेशस्तरीय प्रयोगशालामा पठाउने हो भने कुन-कुन प्यारामिटर समावेश छन् र हालको शुल्क कति हो भनी पहिले नै सोध्नुहोस् — पुरानो सूची इन्टरनेटमा भेटिन्छ, त्यसैमा भर नपर्नुहोस्।
5. सामूहिक माग भए हामीलाई सम्पर्क पृष्ठ मार्फत लेख्नुहोस् — नल कति छन्, कति घरधुराले प्रयोग गर्छन् र वडा नम्बर कति हो भन्ने खुलाउनुहोस्।

बारम्बार सोधिने प्रश्न

पानी हेर्दा सफा छ, गन्ध पनि छैन — जाँच किन चाहियो?

आर्सेनिक देखिँदैन, गनाउँदैन र स्वादमा थाहा हुँदैन। इ-कोलाई पनि आँखाले देखिने कुरा होइन। सफा देखिनु भनेको धमिलोपन कम हुनु मात्र हो, पिउन सुरक्षित हुनु होइन।

उमालेपछि आर्सेनिक जान्छ?

जाँदैन। उमाल्नुले जीवाणु मार्छ, तर आर्सेनिक धातु हो — पानी उम्लिएर घट्दा बाँकी पानीमा त्यसको मात्रा झन् बाक्लिन्छ। आर्सेनिकका लागि वैकल्पिक स्रोत वा प्रमाणित फिल्टर नै उपाय हो।

जाँच गराउन कति खर्च लाग्छ?

प्यारामिटरको संख्याअनुसार धेरै फरक पर्छ — एउटै तत्त्वको छनोट-जाँच र पूरा प्यानलबीच ठूलो अन्तर हुन्छ। शुल्क समयअनुसार बदलिने भएकाले नगरपालिका वा प्रयोगशालासँग हालको दर सोध्नु नै ठीक हुन्छ।

कति-कति वर्षमा फेरि जाँच्नुपर्छ?

हाम्रो कार्यक्रममा जाँचिएका नलको नमुना एक वर्षपछि पुनः जाँचिन्छ। नल मर्मत भएको, नयाँ बोरिङ गाडिएको वा घरमा पटक-पटक पखाला देखिएको अवस्थामा भने वर्ष कुर्नु पर्दैन।

नतिजा खराब आयो भने सरकारबाट केही सहयोग पाइन्छ?

यो वडा र नगरपालिकाको वार्षिक योजनामा के परेको छ भन्नेमा भर पर्छ। त्यसैले नतिजाको प्रतिलिपि वडा कार्यालयमा दर्ता गराउनुहोस् — लिखित रेकर्ड नभई माग अघि बढ्दैन।

तपाईंको टोलमा सुरु गर्न

जाँच गराउन चाहने वडा, विद्यालय वा टोल समूहले माथिको ढाँचामा अनुरोध पठाउन सक्नुहुन्छ। नमुना संकलन, नतिजा टिप्ने र घर-घर जानकारी पुर्‍याउने काममा स्थानीय युवा स्वयंसेवकको भूमिका ठूलो हुन्छ — यो काममा जोडिन चाहनुहुन्छ भने स्वयंसेवक बन्ने फारम भर्नुहोस्।