एचपीभी खोप नेपाल: छोरीलाई कति वर्षमा, कहाँ?
सरकारले एचपीभी खोपलाई नियमित खोप तालिकामै राखेको छ — १० वर्ष पुगेकी वा कक्षा ६ मा पढ्ने हरेक छात्रालाई एउटै मात्रा, निःशुल्क। यो खोपले के रोक्छ, कहाँ लगाउने, छुटे के गर्ने र यसले आमाको जाँचलाई किन प्रतिस्थापन गर्दैन।
In this article (7)
नेपाल सरकारले एचपीभी खोप नियमित खोप तालिकामै समावेश गरिसकेको छ। एचपीभी खोप नेपालमा अहिले १० वर्ष पुगेकी वा कक्षा ६ मा पढ्ने हरेक छात्रालाई निःशुल्क र एउटै मात्रामा दिइन्छ — विद्यालय जानेलाई विद्यालयमै, नजानेलाई नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा। छोरीलाई यो खोप लगाउन कुनै शुल्क लाग्दैन र अभिभावकले छुट्टै कुनै सिफारिस बोकेर जानुपर्दैन। यो खोपले पाठेघरको मुखको क्यान्सर गराउने ह्युमन प्यापिलोमा भाइरस (एचपीभी) विरुद्ध सुरक्षा दिन्छ।
एचपीभी खोप नेपालमा अहिले कसले पाउँछ?
सन् २०२५ को फेब्रुअरी ४ (विश्व क्यान्सर दिवस) मा सुरु भएको देशव्यापी अभियानमा कक्षा ६ देखि १० सम्म पढ्ने छात्रा र विद्यालय नजाने १०–१४ वर्षका किशोरी गरी १४ लाख ६० हजारभन्दा बढी किशोरीले खोप पाए, जुन लक्ष्यको ९४ प्रतिशत हो। त्यो एकपटकको अभियान थियो। अब यो खोप हरेक वर्ष एउटै उमेर समूहलाई दिइन्छ।
| को योग्य हुन्छ | कहाँ लगाइन्छ | कति मात्रा | शुल्क |
|---|---|---|---|
| कक्षा ६ मा पढ्ने छात्रा | आफ्नै विद्यालयमा | १ मात्रा | निःशुल्क |
| १० वर्ष पुगेकी, विद्यालय नजाने किशोरी | नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा खोप केन्द्र | १ मात्रा | निःशुल्क |
| अघिल्लो अभियानमा छुटेका किशोरी | पालिकाले तोकेको खोप सत्रमा | १ मात्रा | निःशुल्क |
सन् २०२६ को फेब्रुअरीमा नियमित तालिकाअन्तर्गत करिब ४ लाख किशोरीलाई खोप दिने लक्ष्य राखिएको थियो — विद्यालयमा ३ लाख ४५ हजार र समुदायमा करिब ५५ हजार। खोप कार्यक्रम शाखाका प्रमुख डा. अभियान गौतमका अनुसार कक्षा ६ मा पढिरहेकी छात्रा १० वर्ष नपुगेकी वा १३ वर्षकी भए पनि योग्य हुन्छिन्। अर्थात् उमेरको हिसाबकिताबमा अलमलिनु पर्दैन — छोरी कक्षा ६ मा छिन् भने खोप उनको हक हो।
मिति भने पालिका र जिल्लाअनुसार फरक पर्छ। राष्ट्रिय रूपमा फागुन महिनालाई तोकिए पनि कतिपय जिल्लाले आफ्नै तालिका बनाउँछन्; जस्तै बाँकेमा भदौ ३० गतेदेखि ६ हजारभन्दा बढी किशोरीलाई खोप दिने गरी आठै स्थानीय तहका विद्यालयबाट अभियान सुरु गरिएको थियो। त्यसैले आफ्नो वडा कार्यालय, विद्यालय वा स्वास्थ्य चौकीमा “यो वर्ष कहिले हुन्छ?” भनी सोध्नु नै भरपर्दो तरिका हो।
छोरीलाई कति वर्षमा लगाउने, र किन त्यही उमेरमा?
विश्व स्वास्थ्य संगठनले ९ देखि १४ वर्षका किशोरीलाई, यौन सम्पर्क सुरु हुनुअघि खोप लगाउन सिफारिस गर्छ। कारण सिधा छ: एचपीभी मुख्यतया यौन सम्पर्कबाट सर्ने भाइरस हो। भाइरसको सम्पर्कमा आउनुअघि खोप लगाए शरीरले पहिल्यै प्रतिरोध क्षमता बनाइसक्छ। सम्पर्कमा आइसकेपछि लगाएको खोपले पहिले नै भित्र पसिसकेको संक्रमणलाई हटाउँदैन।
अभिभावकले यसलाई “अहिले नै किन?” भन्ने प्रश्नका रूपमा नभई “ढिलो भएपछि काम नलाग्ने भएकोले अहिले” भन्ने रूपमा बुझ्दा सजिलो हुन्छ। दश वर्षको उमेर यौन सक्रियताको संकेत होइन — यो खोपले सबैभन्दा राम्रो काम गर्ने उमेर हो।
यो खोपले के रोक्छ?
एचपीभीका १६ र १८ नम्बर प्रकारले पाठेघरको मुखको करिब ७६ प्रतिशत क्यान्सर गराउँछन्। नेपालमा यो हल्का समस्या होइन। सन् २०२२ मा पाठेघरको मुखको क्यान्सर नेपाली महिलामा दोस्रो सबैभन्दा धेरै देखिने क्यान्सर थियो, कुल क्यान्सरको १७.८ प्रतिशत। नेपालमा दिनहुँ कम्तीमा चार महिलाको यही रोगबाट मृत्यु हुने अनुमान छ र बीपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पतालमा मात्रै वर्षमा ७ सयभन्दा बढी बिरामी उपचारका लागि पुग्छन्।
यो त्यस्तो क्यान्सर हो जसलाई खोपले रोक्न सकिन्छ र जाँचले सुरुमै समात्न सकिन्छ। दुवै सुविधा नेपालमा निःशुल्क छ।
एउटै मात्रा किन पुग्छ, र सुरक्षित छ?
नेपालले प्रयोग गरेको खोप एचपीभीका १६ र १८ प्रकारविरुद्धको बाइभ्यालेन्ट खोप हो, ०.५ मिलिलिटरको एउटै मात्रा पाखुरामा दिइन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले पूर्वयोग्यता दिएका खोपमध्ये यो एक–मात्रा तालिकाका लागि पुष्टि भएको चौथो उत्पादन हो। त्यसैले अभिभावकले दोस्रो वा तेस्रो मात्राको चिन्ता लिनु पर्दैन।
सुरक्षाका विषयमा: राष्ट्रिय खोप सल्लाहकार समितिका अध्यक्ष डा. रमेशकान्त अधिकारीका अनुसार यो विश्व स्वास्थ्य संगठनबाट प्रमाणित गुणस्तरयुक्त खोप हो र अन्य खोपजस्तै पाखुरा दुख्ने, हल्का ज्वरो आउने जस्ता सामान्य र छोटो समयमै हराउने प्रतिक्रिया मात्र देखिन्छन्। महिनाबारी भइरहेको बेला पनि खोप लगाउन मिल्छ; यसले महिनाबारी चक्रमा असर गर्दैन। गर्भवती किशोरीलाई भने खोप दिइँदैन।
खोपको दिन अभिभावकले गर्नुपर्ने
- छोरीलाई खाली पेट नपठाउनुहोस् — बिहानको खाना खुवाएर पठाउनुहोस्।
- उनलाई ज्वरो आएको, गम्भीर बिरामी भएको वा कुनै औषधिबाट एलर्जी भएको भए स्वास्थ्यकर्मीलाई पहिल्यै भन्नुहोस्।
- खोप लगाएलगत्तै हतार नगरी केही बेर खोप केन्द्रमै बस्नुहोस्।
- पाखुरा दुखे वा हल्का ज्वरो आए आत्तिनु पर्दैन; नजाने वा बढ्दै गए नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुहोस्।
छोरीले खोप छुटाइन् भने के गर्ने?
छुट्नु सामान्य कुरा हो — त्यो दिन बिरामी परिन्, विद्यालय जान सकिनन्, वा परिवार गाउँबाहिर थियो। पहिलो काम वडा कार्यालय वा नजिकको स्वास्थ्य चौकीमा गएर “मेरी छोरी छुटेकी छिन्, अर्को सत्र कहिले?” भनी सोध्ने हो। स्थानीय तहले अभियानपछि पनि छुटेकालाई समेट्न थप सत्र सञ्चालन गर्छन्, र विद्यालय नजाने किशोरीका लागि विद्यालयबाहिर दुई हजारभन्दा बढी खोप सत्र सञ्चालन गरिएका थिए भने खोपकर्मी घरदैलोसम्म पुगेका थिए। विद्यालय नजाने छोरी भएको घरले आफैँ सूचना नपाउने जोखिम बढी हुन्छ, त्यसैले पर्खिनुभन्दा सोध्नु राम्रो।
खोपले आमालाई जोगाउँदैन: ३० देखि ६० वर्षका महिलालाई VIA जाँच चाहिन्छ
यो लेखको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भाग यही हो। छोरीलाई खोप लगाइदिएर आमाको काम सकिँदैन। खोप किशोरीका लागि हो; जुन महिला पहिल्यै यौन सक्रिय भइसकेकी छिन्, उनका लागि बचावटको बाटो जाँच हो।
सरकारी स्वास्थ्य संस्थामा ३० देखि ६० वर्षका महिलाका लागि VIA जाँच निःशुल्क उपलब्ध छ र हरेक पाँच वर्षमा एकपटक गराउन सिफारिस गरिन्छ — कुनै लक्षण नदेखिए पनि। जाँचमा पाठेघरको मुखमा ५ प्रतिशत एसेटिक एसिड (सिरका जस्तै घोल) लगाएर रङ परिवर्तन हेरिन्छ, नतिजा त्यहीँ थाहा हुन्छ र दुखाइ हुँदैन। समयमै जाँच गराए क्यान्सर बन्नुभन्दा वर्षौँ अगाडि नै परिवर्तन पत्ता लाग्न सक्छ।
सरकारले सन् २०३० सम्ममा १०–१४ वर्षका ९० प्रतिशत किशोरीलाई खोप र ३०–४९ वर्षका ९० प्रतिशत महिलाको जाँच गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यी दुई कुरा सँगै अघि बढे मात्र यो क्यान्सर घट्छ।
जाँच कहाँ र कसरी गराउने भन्ने विस्तृत जानकारी हाम्रो पाठेघरको मुखको क्यान्सर निःशुल्क जाँचबारेको लेखमा छ। धनुषाको गणेशमान चारनाथ–०१, ढाँकी पोखरीमा हामीले मधेश प्रदेश स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको सहयोगमा विशेषज्ञ स्त्रीरोग चिकित्सकसहितको निःशुल्क जाँच शिविर सञ्चालन गरेका थियौँ।
यी लक्षण देखिए ढिलो नगर्नुहोस्
- यौन सम्पर्कपछि रगत देखिनु
- महिनाबारी बाहेकको समयमा वा रजोनिवृत्ति भइसकेपछि योनीबाट रगत बग्नु
- गन्हाउने सेतो पानी बग्नु
- तल्लो पेट वा ढाड लगातार दुख्नु
- कारणविनै तौल घट्नु
यी लक्षण अरू कारणले पनि हुन सक्छन्, तर आफैँ अनुमान लगाएर बस्नुहुँदैन — स्वास्थ्य संस्थामा गएर चिकित्सकलाई देखाउनुहोस्।
बारम्बार सोधिने प्रश्न
एचपीभी खोप कति वर्षमा लगाउने?
नेपालको नियमित खोप कार्यक्रमअन्तर्गत १० वर्ष पुगेकी वा कक्षा ६ मा पढ्ने छात्रालाई। विश्व स्वास्थ्य संगठनले ९–१४ वर्षको उमेरलाई प्राथमिकता दिन्छ।
कति मात्रा लगाउनुपर्छ?
एक मात्रा। नेपालमा प्रयोग भइरहेको खोप एक–मात्रा तालिकाका लागि विश्व स्वास्थ्य संगठनबाट पुष्टि भइसकेको छ।
निजी अस्पतालमा पैसा तिरेर लगाउनुपर्छ?
पर्दैन। योग्य उमेर समूहका किशोरीलाई सरकारी कार्यक्रमबाट निःशुल्क दिइन्छ, विद्यालय वा स्वास्थ्य संस्थामार्फत।
छोरालाई पनि दिइन्छ?
नेपालको हालको राष्ट्रिय कार्यक्रम किशोरीलाई लक्षित छ। परिवारमा छोराका लागि खोपबारे जिज्ञासा भए चिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्।
खोप लगाएपछि पछि गएर जाँच गर्नु पर्दैन?
पर्छ। खोपले एचपीभीका सबै प्रकार समेट्दैन। खोप लगाएकी छोरीले पनि ३० वर्ष पुगेपछि नियमित जाँच गराउनुपर्छ।
गणेशमान चारनाथ र वरपरका वडामा बस्नुहुन्छ भने: तपाईंको विद्यालय, वडा वा टोलमा एचपीभी खोप सत्र वा महिला स्वास्थ्य जाँचबारे जानकारी चाहिएमा वा समुदायमा सचेतना कार्यक्रमका लागि हामीसँग सहकार्य गर्न चाहनुहुन्छ भने सम्पर्क पृष्ठबाट हामीलाई खबर गर्नुहोस्। हाम्रा शिविर र कार्यक्रमका ताजा सूचना समाचार पृष्ठमा राख्ने गरेका छौँ।
यो लेख सामान्य जानकारीका लागि हो, चिकित्सकीय परामर्शको विकल्प होइन। खोप, जाँच वा कुनै लक्षणबारे निर्णय लिनुअघि योग्य स्वास्थ्यकर्मी वा नजिकको सरकारी स्वास्थ्य संस्थासँग सल्लाह लिनुहोस्।
