सीप तालिम पछि काम कसरी पाउने: तीन कुरा

सीप तालिम पछि काम कसरी पाउने भन्ने प्रश्नको छोटो जवाफ यो हो — प्रमाणपत्रले होइन, तीन कुराले काम दिलाउँछ: आफ्नै हातमा रहने चल्ने औजार, हिँडेर पुग्ने दूरीभित्रका पहिलो पाँच ग्राहक, र एक्लै नभई समूहमा अर्डर लिने बानी। गणेशमान चारनाथ नगरपालिका, धनुषामा दर्ता भएको गैरसरकारी संस्थाको हैसियतले महिला सीप तथा जीविकोपार्जन तालिम चलाउँदा हामीले बारम्बार देखेको कुरा यही हो। तालिम सकिनु एउटा दिन हो; कमाइ सुरु हुनु अर्कै दिन, र बीचमा प्रायः दुई–तीन महिनाको खाली ठाउँ हुन्छ।

तालिम र कमाइको बीचमा के हुन्छ

तालिमको अन्तिम दिन सबै कुरा ठीकठाक देखिन्छ — सहभागीले आफैँ काटेको, आफैँ सिलाएको लुगा देखाउँछन्, प्रमाणपत्र बाँडिन्छ, फोटो खिचिन्छ। समस्या त्यसको भोलिपल्टबाट सुरु हुन्छ। तालिम केन्द्रको मेसिन त्यहीँ रहन्छ, कपडा र धागो किन्ने पैसा आफैँले हाल्नुपर्छ, र पहिलो ग्राहक कसैले ल्याइदिँदैन।

यो कुनै एउटा तालिमको कमजोरी होइन। सिलाई–कटाई, ब्युटिसियन, मोबाइल मर्मत — जुनसुकै विषयको तालिम होस्, पाठ्यक्रम सीप सिकाउन बनेको हुन्छ, व्यवसाय चलाउन सिकाउन होइन। त्यसैले तालिमपछिको प्रश्न सीपको होइन, तीन वटा व्यावहारिक कुराको हो।

पहिलो: औजार आफ्नै हातमा नभई काम सुरु हुँदैन

यो सबैभन्दा निर्णायक कुरा हो। मेसिन नभएकी सिलाई जान्ने महिलाले छिमेकीको मेसिन मागेर काम गर्नुपर्छ — अर्थात् अर्काको समयमा, अर्काको घरमा, र प्रायः अर्कैले अर्डर लिएपछि। अनुभवमा, त्यस्तो व्यवस्थाले दुई–तीन हप्ताभन्दा बढी टिक्दैन।

त्यसैले हाम्रो महिला सशक्तीकरण तथा सीप तालिम कार्यक्रममा तालिम सकिएपछि सहभागीले घरमै राख्न पाउने सिलाई मेसिन र सुरुवाती सामग्री दिने व्यवस्था गरिएको छ। यो उदारता होइन, व्यावहारिकता हो — औजार घरमा नपुगेसम्म बाँकी दुई कुराको अर्थ रहँदैन।

सुरुमा के-के चाहिन्छ भन्ने हिसाब आफैँ गर्नुहोस्: मेसिन, कैँची, नाप फित्ता, धागो–सियो, र कम्तीमा दुई-तीन अर्डर धान्ने कपडा। कृषि वा पशुसम्बन्धी सीप हो भने औजार भनेको बीउ, दाना वा खोर हो। कृषि र पशुपालनतर्फको सुरुवाती सहयोगका लागि जनकपुरस्थित कृषि ज्ञान केन्द्र, धनुषाले लक्षित समूह र किसान समूहका नाममा समय-समयमा अनुदान कार्यक्रम निकाल्छ।

दोस्रो: तालिमपछि बजार कसरी खोज्ने — पहिलो पाँच ग्राहक

ग्रामीण धनुषामा विज्ञापनले ग्राहक ल्याउँदैन; मुखैमुख कुराले ल्याउँछ। पहिलो पाँच ग्राहक लगभग सधैँ उही टोल, उही आँगन, उही विद्यालयबाट आउँछन्। त्यसैले तालिमपछि पहिलो काम भनेको बजार खोज्न टाढा जानु होइन, वरिपरि कसले के किनिरहेको छ भनी हेर्नु हो।

कुन सीपको स्थानीय ग्राहक छ भन्ने हामीले देखेको चित्र यस्तो छ:

यी चार वटै सीपको साझा विशेषता एउटै हो — ग्राहक हिँडेर आउन सक्ने दूरीमा छ। जुन सीपको ग्राहक जिल्ला बाहिर मात्र छ, त्यो सीप गाउँमा बसेर कमाइमा बदलिन गाह्रो हुन्छ।

सुरुका दिनमा काम गर्ने तीन उपाय: वडा कार्यालय र विद्यालयमा आफ्नो नाम र काम लेखेर छाड्नु, पहिलो दुई-चार अर्डर अलि सस्तोमा भए पनि समयमै बुझाउनु, र हरेक ग्राहकलाई फर्किँदा अर्को ग्राहक सिफारिस गर्न भन्नु। बेलुकी एक पटक फोनमा फोटो पठाउने बानीले पनि पर्वको सिजनमा फरक पार्छ।

तेस्रो: महिला समूह उद्यम — एक्लै नभई समूहमा

एउटा मेसिनले एक दिनमा कति सिलाउँछ, त्यति नै अर्डर लिन सकिन्छ। तर गाउँमा आउने ठूला अर्डर — विद्यालयको पोसाक, कुनै कार्यक्रमको झोला, पर्वको थोक सिलाइ — एउटा मेसिनले भ्याउँदैन। त्यसैले धनुषामा तालिमपछि टिकेका धेरैजसो काम व्यक्तिगत होइन, समूहगत छन्।

• अर्डर बाँड्न मिल्छ: पाँच जनाको समूहले एउटै अर्डर टुक्र्याएर समयमै बुझाउन सक्छ, जुन एक्लैले अस्वीकार गर्नुपर्थ्यो।
• चल्ती पुँजी भित्रै जुट्छ: नियमित भेला हुने बचत समूहले कपडा किन्ने पैसा साहुकहाँ नगई जुटाउँछ।
• सिजनको झट्का सहनीय हुन्छ: असारमा काम छैन भने समूहका कोही तरकारी, कोही सिलाइमा लाग्छन्।
• सरकारी सूची र अनुदानमा समूहकै नाम चल्छ: वडा र कृषि कार्यालयका धेरै कार्यक्रम व्यक्तिलाई होइन, दर्ता भएको समूहलाई लक्षित हुन्छन्।

समूह बनाउन ठूलो औपचारिकता चाहिँदैन — महिनाको एक दिन तोकिएको भेला, सानो बचत, र कसले कुन काम लिने भन्ने स्पष्ट बाँडफाँड। महिला सीप तथा जीविकोपार्जन तालिममा हामी तालिम सकिनुअघि नै सहभागीलाई समूहमा बाँध्न खोज्छौँ, किनभने तालिम सकिएपछि फेरि भेला गराउनु कठिन हुन्छ।

सीप परीक्षण प्रमाणपत्रले के फरक पार्छ, के पार्दैन

यहाँ स्पष्ट हुनु जरुरी छ। तालिम केन्द्रले दिने सहभागिता प्रमाणपत्र र सरकारी सीप परीक्षण प्रमाणपत्र फरक कुरा हुन्। राष्ट्रिय सीप परीक्षण समितिले औपचारिक वा अनौपचारिक जुनसुकै तरिकाले सिकेको सीपलाई परीक्षण गरी तह (लेभल) अनुसार प्रमाणित गर्छ, र पूर्व सिकाइको मान्यता (RPL) विधिबाट पनि आवेदन दिन सकिन्छ। आवेदन cims.nstb.org.np पोर्टलमार्फत हुन्छ।

व्यावहारिक विवरण: लेभल–१ का लागि सम्बन्धित पेसामा कम्तीमा एक वर्षको कार्य अनुभव चाहिन्छ, तालिम लिएकाका हकमा छ महिना; दस्तुर लेभल–१ मा रु. ५०० र महिला, दलित, आदिवासी जनजाति तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि रु. ४०० छ, लेभल–२ मा क्रमशः रु. १,२०० र रु. ७०० (जीविको)। आवेदन संकलन केन्द्रमध्ये एक धनुषामै पर्छ, तर आह्वान वर्षभरि खुला हुँदैन — सूचना हेरिरहनुपर्छ।

अब इमानदार कुरा: गाउँको ग्राहकले ब्लाउज सिलाउन दिनुअघि प्रमाणपत्र हेर्दैन। यो प्रमाणपत्र औपचारिक जागिर, ठेक्का–अनुदानको आवेदन, वैदेशिक रोजगारीमा सीप प्रमाणित गर्नु, र सरकारी प्रशिक्षक सूचीमा नाम दर्ता गर्नुपर्दा काम लाग्छ। स्थानीय ग्राहक जोड्न होइन। त्यसैले यसलाई कमाइ सुरु गर्ने सर्त होइन, पछि गएर ढोका खोल्ने कागज ठान्नुहोस्।

यससँगै, हरेक स्थानीय तहमा रोजगार सेवा केन्द्र रहने व्यवस्था छ र बेरोजगार व्यक्तिको सूचीकरण त्यहीँ हुन्छ (राष्ट्रिय रोजगार प्रवर्द्धन कार्यक्रम)। आफ्नो वडामा नाम दर्ता गराएर राख्नु निःशुल्क हो।

यो गैरसरकारी संस्थाले के गर्छ, के गर्दैन

हामी तालिम, घरमै राख्न पाइने मेसिन र सुरुवाती सामग्री, र तीन महिनापछि एक पटक पुनः भेटघाट गर्ने व्यवस्था गर्छौँ। वडा कार्यालयसम्मका प्रक्रियामा बाटो देखाउँछौँ। हाम्रा अन्य कार्यक्रमजस्तै यो पनि गणेशमान चारनाथ र वरपरका वडामा केन्द्रित छ।

जे गर्दैनौँ त्यो पनि लेख्नु उचित छ। हामी कसैलाई जागिर दिलाउँदैनौँ, अर्डर ग्यारेन्टी गर्दैनौँ, र तालिम लिएकामध्ये कति जनाले तीन महिनापछि काम जारी राखे भन्ने संख्या प्रकाशित गर्दैनौँ — किनभने त्यो व्यवस्थित रूपमा नापेका छैनौँ, र नापिएको संख्या नभई लेख्नु बढाइचढाइ हुन्छ। दुई कुरा अझै समाधान भएका छैनन्: जनकपुर र हरेक हाटमा पाइने तयारी लुगा सस्तो छ, र माग पर्व–विवाहको सिजनमा मात्र उचालिन्छ। यी दुईको जवाफ तालिमले होइन, समूह र बजारको बानीले मात्र दिन्छ।

बारम्बार सोधिने प्रश्न

तालिम सकेपछि सीप परीक्षण प्रमाणपत्र लिनै पर्छ?

गाउँमै स्वरोजगार गर्न अनिवार्य छैन। औपचारिक जागिर, वैदेशिक रोजगारी वा सरकारी सूचीमा नाम दर्ता गर्ने योजना छ भने लिनुहोस्। लेभल–१ का लागि तालिमपछि कम्तीमा छ महिनाको कार्य अनुभव चाहिन्छ, त्यसैले हतार गर्नुपर्दैन।

मेसिन नभए पनि सिलाईबाट कमाउन सकिन्छ?

छोटो समयका लागि सकिन्छ, तर अर्काको मेसिनमा भर परेर नियमित ग्राहक बनाउन गाह्रो हुन्छ। मेसिन किन्ने पैसा तुरुन्तै छैन भने बचत समूहमार्फत किस्तामा जुटाउने बाटो खोज्नुहोस्।

तालिमपछि पहिलो अर्डर कहाँबाट खोज्ने?

आफ्नै टोल, वडा कार्यालय, विद्यालय र नजिकको हाटबाट सुरु गर्नुहोस्। पहिलो तीन-चार अर्डर समयमै र राम्रोसँग बुझाइयो भने पाँचौँ ग्राहक आफैँ आउँछ।

सिलाई–कटाई तालिम पछि कति कमाइ हुन्छ?

कुनै निश्चित अंक भन्नु गलत हुन्छ — यो अर्डरको संख्या, सिजन र मेसिन आफ्नै हो कि होइन भन्नेमा भर पर्छ। कसैले पक्का रकमको आश्वासन दिन्छ भने त्यो प्रश्न गर्न लायक कुरा हो।

समूह दर्ता गर्नैपर्छ?

काम सुरु गर्न पर्दैन, तर वडा वा कृषि कार्यालयका अनुदान कार्यक्रममा आवेदन दिने सोच छ भने दर्ता भएको समूह हुनु फाइदाजनक हुन्छ। प्रक्रिया आफ्नै वडा कार्यालयमा सोध्नुहोस्।

अर्को ब्याचमा सहभागी हुन चाहनुहुन्छ, वा आफ्नो वडा/टोलमा महिला समूहका लागि तालिम माग्न चाहनुहुन्छ भने हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस् — कम्तीमा १५ जना सहभागी जुटाउन सकिने समूह र बस्न मिल्ने एउटा कोठा भए कुरा अघि बढाउन सकिन्छ। कार्यालयमा आएर दर्ता र लेखापरीक्षणका कागज हेर्न पनि स्वागत छ।