नेपालमा दान कुन संस्थालाई दिने: ५ जाँच

नेपालमा दान कुन संस्थालाई दिने भन्ने प्रश्नको छोटो उत्तर हो — जसले पाँच वटा कुरा तपाईंलाई देखाउन सक्छ, त्यही संस्थालाई। दर्ता प्रमाणपत्र र चालु वर्षको नवीकरण, संस्थाकै नाममा रहेको बैंक खाता, तपाईंको नाम लेखिएको रसिद, गत वर्षको लेखापरीक्षण भएको हिसाब, र काम भइरहेको ठाउँमा तपाईं आफैं पुग्न पाउने अनुमति। यी पाँच माग्दा असहज मान्ने संस्थालाई पैसा नदिनुहोस्। यो लेख धनुषामा दर्ता भएको एउटा गैरसरकारी संस्थाले लेखेको हो, र अन्त्यमा हामीले आफ्नै विवरण पनि यही कसीमा राखेका छौं।

किन जाँच्नै पर्छ

संस्था भएकै कारणले काम गरिरहेको हुन्छ भन्ने हुँदैन। समाज कल्याण परिषद्‌मा आबद्ध स्थानीय संस्था मात्रै ५१,५१३ छन् भने महालेखा परीक्षकको कार्यालयका अनुसार आर्थिक वर्ष २०१७/१८ सम्ममा जिल्ला प्रशासन कार्यालयहरूमा एक लाखभन्दा बढी संस्था दर्ता भइसकेका थिए, काठमाडौं पोस्टको समाचार अनुसार। यीमध्ये ठूलो संख्या कागजमा मात्रै छ। तीन वर्षसम्म नवीकरण नगराउने संस्थाको दर्ता खारेजीको प्रक्रिया अघि बढाइने सूचना जिल्ला प्रशासन कार्यालयहरूले समय–समयमा निकाल्ने गरेका छन्। त्यसैले दाताको काम संस्था खोज्नु होइन — सक्रिय संस्था छुट्याउनु हो।

राम्रो कुरा के हो भने यो छुट्याउने काम कुनै विशेषज्ञता माग्दैन। पाँच वटा प्रश्न र एउटा फोन कल पुग्छ।

दान दिनुअघि सोध्ने पाँच प्रश्न

१. दर्ता प्रमाणपत्र र चालु वर्षको नवीकरण देखाउन सक्नुहुन्छ?

संस्था दर्ता ऐन, २०३४ अन्तर्गत दर्ता भएका संस्थाले हरेक वर्ष जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा नवीकरण गराउनुपर्छ। नवीकरणका लागि निवेदन र दर्ता प्रमाणपत्रको सक्कलसँगै लेखापरीक्षणको प्रतिवेदन, लेखापरीक्षकको इजाजतपत्र, वार्षिक प्रगति विवरण, कार्यसमितिको निर्णय, साधारण सभाको निर्णय अनि स्थानीय तहको सिफारिस र कर चुक्ता प्रमाण बुझाउनुपर्ने हुन्छ; जिल्ला प्रशासन कार्यालयको नागरिक वडापत्र अनुसार नवीकरण शुल्क रु. ५०० हो।

यसको अर्थ नवीकरण भएको प्रमाणपत्र आफैंमा धेरै कुराको प्रमाण हो — संस्थाले हिसाब लेखापरीक्षण गराएको छ, साधारण सभा बसेको छ, र स्थानीय तहले चिनेको छ। शुल्क रु. ५०० मात्रै भएकाले "खर्च धेरै लाग्छ त्यसैले गरेनौं" भन्ने जवाफ स्वीकार्य होइन। शंका लागे संस्था दर्ता भएको जिल्लाको प्रशासन कार्यालयमा फोन गरेर नाम र दर्ता नम्बर भिडाउन सकिन्छ; धनुषाको हकमा जिल्ला प्रशासन कार्यालय, धनुषा को नम्बर ०४१-४२०५१० र ०४१-४२००७५ हो।

२. बैंक खाता कसको नाममा छ?

खाता नम्बर होइन, खाताको नाम सोध्नुहोस्। दान लिने खाता संस्थाकै नाममा हुनुपर्छ। कुनै पदाधिकारीको व्यक्तिगत खाता, वा छोरा–बुहारीको नाम भएको खाता, वा व्यक्तिगत नाम देखिने वालेटको क्यूआर — यी तीनै अवस्थामा तपाईंको पैसा संस्थाको हिसाबमा चढ्ने कुनै ग्यारेन्टी हुँदैन, र पछि गुनासो गर्ने ठाउँ पनि रहँदैन। नगदै दिनुपर्ने अवस्थामा त्यही बेला रसिद लिनुहोस्, पछि पठाइदिन्छौं भन्ने आश्वासनमा नछोड्नुहोस्।

३. रसिदमा के–के लेखिन्छ?

काम लाग्ने रसिदमा संस्थाको पूरा नाम, दर्ता नम्बर, स्थायी लेखा नम्बर, रकम अंक र अक्षर दुवैमा, मिति, दाताको नाम, कुन कार्यक्रमका लागि हो भन्ने उल्लेख र हस्ताक्षर हुन्छ। यीमध्ये दाताको नाम र स्थायी लेखा नम्बर छुटेको रसिद करका लागि काम लाग्दैन। रसिद माग्नु अविश्वास होइन; यो संस्थाको आफ्नै हिसाब मिलाउने आधार पनि हो।

४. गत वर्षको लेखापरीक्षण प्रतिवेदन हेर्न पाइन्छ?

नवीकरणका लागि लेखापरीक्षण प्रतिवेदन अनिवार्य भएकाले नवीकरण भएको हरेक संस्थासँग यो हुन्छ। नभएको भनेको नवीकरण नभएको हो। प्रतिवेदन पाएपछि तीन हरफ हेरे पुग्छ — वर्षभरि कति आम्दानी भयो, कहाँबाट आयो, र त्यसमध्ये कति प्रशासनिक खर्च र कति कार्यक्रममा गयो। सानो संस्थाको प्रशासनिक खर्च शून्य हुन्छ भन्ने अपेक्षा नराख्नुहोस्; तर त्यो कति हो भन्ने लुकाउने संस्थाबाट पर बस्नुहोस्।

५. काम कुन वडामा, कहिले भइरहेको छ?

यो सबैभन्दा सजिलो र सबैभन्दा निर्मम प्रश्न हो। सक्रिय संस्थाले वडा नम्बर, गाउँको नाम र मिति तुरुन्तै भन्न सक्छ, किनभने त्यो उसको दैनिक काम हो। फोटो मात्रै देखाएर वडा र मिति भन्न नसक्ने संस्थाले जवाफ दिइसकेको हुन्छ। सकिन्छ भने एक पटक आफैं पुग्नुहोस्, वा वडा कार्यालयमा सोध्नुहोस् — वडा सचिवलाई आफ्नो क्षेत्रमा को काम गरिरहेको छ भन्ने थाहा हुन्छ।

छोटो तालिका: के माग्ने, कहाँ पुष्टि गर्ने

करमा के पाइन्छ, के पाइँदैन

पारिश्रमिक आय हुने प्राकृतिक व्यक्तिले आयकर ऐन, २०५८ को दफा १२ अनुसार आयकर छुट प्राप्त संस्थालाई दिएको चन्दा खर्च दाबी गर्न पाउँछन् — तर बढीमा रु. एक लाख वा समायोजित कर योग्य आयको पाँच प्रतिशत, जुन घटी हुन्छ त्यति मात्र, र त्यसका लागि आय विवरण बुझाउनुपर्छ। यो व्यवस्था आन्तरिक राजस्व विभागको जिज्ञासा पृष्ठ मा स्पष्ट छ।

यहाँ एउटा कुरा धेरैले छुटाउँछन्: हरेक दर्ता भएको संस्था "आयकर छुट प्राप्त" हुँदैन। नाफा नकमाउने उद्देश्यले स्थापित सामाजिक, धार्मिक, शैक्षिक र परोपकारी संस्थाले आन्तरिक राजस्व विभागमा विधान, दर्ता प्रमाणपत्र, स्थायी लेखा नम्बर र लेखापरीक्षण प्रतिवेदनसहित निवेदन दिएपछि कर छुट प्रमाणपत्र पाउँछन्। त्यसैले करमा दाबी गर्ने सोच छ भने दान दिनुअघि नै सोध्नुहोस् — "तपाईंसँग कर छुट प्रमाणपत्र छ?" रकम ठूलो छ भने आफ्नो कर अधिकृत वा लेखापरीक्षकसँग एक पटक सल्लाह गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

कस्तो अनुरोधलाई नाइँ भन्ने

• व्यक्तिगत खाता वा व्यक्तिगत नाम देखिने वालेटमा पठाउन भनिएको — जतिसुकै चिनेको मान्छेले भने पनि।
• "आजै पठाउनुपर्‍यो, बिहान भयो भने ढिलो हुन्छ" भन्ने हतार। साँचो आवश्यकता पनि एक दिन कागज हेर्ने समय दिन्छ।
• दर्ता नम्बर भन्न नसक्ने वा प्रमाणपत्र देखाउन टार्ने।
• रसिद पछि दिन्छौं भन्ने, वा रसिदमा दाताको नाम लेख्न नमान्ने।
• फोटो र भिडियो मात्रै देखाउने तर वडा, गाउँ र मिति नभन्ने।
• सामाजिक सञ्जालको पोस्टमा मात्रै भेटिने — कुनै कार्यालय, फोन नम्बर वा ठेगाना नभएको।

एउटा गैरसरकारी संस्थाको रूपमा हाम्रो आफ्नै विवरण

माथिका प्रश्न अरूलाई सोध्न भनेर लेख्ने अनि आफूलाई छुट दिने कुरा मिल्दैन। श्रीजनशील नेपाल गणेशमान चारनाथ नगरपालिका, धनुषा, मधेश प्रदेशमा आधारित दर्ता भएको संस्था हो। हामी के गर्छौं भन्ने यो गैरसरकारी संस्थाको परिचय पृष्ठमा छ, र शिक्षा, खानेपानी, स्वास्थ्य, महिला सीप तालिम, कृषि र वातावरण गरी यो संस्थाले चलाउने कार्यक्रमहरू छुट्टाछुट्टै पृष्ठमा राखिएका छन् — जस्तै हरेक बालबालिकाका लागि शिक्षा।

हाम्रा कार्यक्रम कहाँ भए भन्ने पनि खुला छ। मधेश प्रदेश स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको सहयोगमा गणेशमान चारनाथ–१, धनकी पोखरीमा विशेषज्ञ स्त्रीरोग चिकित्सकको नेतृत्वमा निःशुल्क पाठेघरको मुखको क्यान्सर परीक्षण शिविर सञ्चालन भएको थियो। त्यस्ता कार्यक्रमको तस्बिर र विवरण वेबसाइटमै छन्।

त्यसैले हामीलाई पनि उही पाँच प्रश्न सोध्नुहोस् — दर्ता प्रमाणपत्र, चालु वर्षको नवीकरण, बैंक खाताको नाम, रसिदको ढाँचा र गत वर्षको लेखापरीक्षण प्रतिवेदन। कार्यालयमा आउनुभयो वा सम्पर्क पृष्ठ बाट फोन गर्नुभयो भने यी कागजात हेर्न माग्नुहोस्। जनकपुर–धनुषा क्षेत्रका अन्य संस्थासँग कसरी सम्पर्क गर्ने र कसरी दर्ता प्रमाणित गर्ने भन्ने छुट्टै लेख पनि छ।

बारम्बार सोधिने प्रश्न

दान गरेको रकम आयकरबाट घटाउन पाइन्छ?

पाइन्छ, तर सीमित। पारिश्रमिक आय हुने व्यक्तिले आयकर छुट प्राप्त संस्थालाई दिएको बढीमा रु. एक लाख वा समायोजित कर योग्य आयको पाँच प्रतिशत — जुन कम हुन्छ — सम्म दाबी गर्न पाउँछन्, र आय विवरण बुझाउनैपर्छ।

संस्था साँच्चै दर्ता छ कि छैन कसरी थाहा पाउने?

दर्ता प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि मागेर त्यसमा लेखिएको जिल्लाको प्रशासन कार्यालयमा फोन गर्नुहोस्। नाम र दर्ता नम्बर भिडाउन एक कल पुग्छ।

संस्थाका पदाधिकारीको व्यक्तिगत खातामा पठाउनु ठीक हो?

होइन। दानको रकम संस्थाकै नामको खातामा जानुपर्छ, नत्र त्यो संस्थाको हिसाबमा देखिँदैन र लेखापरीक्षणमा पनि आउँदैन।

रु. ५०० जस्तो सानो रकममा पनि रसिद माग्नुपर्छ?

माग्नुहोस्। रकमको आकारले होइन, रसिद दिने बानीले संस्था चिनिन्छ। सानो दानमा रसिद नदिने संस्थाले ठूलोमा पनि हिसाब राख्दैन।

विदेशबाट पैसा पठाउँदा केही फरक पर्छ?

पर्छ। समाज कल्याण ऐन, २०४९ अनुसार संस्थाले विदेशी सरकार वा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाबाट सहयोग लिनुअघि समाज कल्याण परिषद्‌को स्वीकृति लिनुपर्छ। रेमिट्यान्स पठाउने परिवारले पनि सोध्न सक्ने प्रश्न यही हो — यो रकम कुन स्वीकृत कार्यक्रममा जान्छ।

दान दिनुअघि यी प्रश्न सोध्नु संस्थालाई अपमान होइन; बरु इमानदार संस्थाले यही जाँचबाट फाइदा पाउँछ। धनुषामा हुनुहुन्छ र हाम्रो काम आफ्नै आँखाले हेर्न चाहनुहुन्छ भने सम्पर्क पृष्ठ बाट फोन गर्नुहोस् — कुन वडामा, कहिले कार्यक्रम छ भनेर बताउँछौं, र आउनुभयो भने कागजात पनि त्यहीँ हेर्न पाउनुहुन्छ।